Culturele Antropologie Utrecht CAses hoogtepunten uit het afstudeeronderzoek

Achtergrond

Arbeidsmigratie staat de laatste jaren in grote belangstelling. In Europa is de migratieproblematiek door de grote toevoer van migranten een belangrijk aandachtsveld geworden op de agenda van veel politici en wetenschappers. In mijn afstudeeronderzoek heb ik mij verdiept in de migratieproblematiek in het departement Comayagua in Honduras. In dit artikel zal ik nader ingaan op dit onderzoek.
   Honduras staat bekend als een van de armste landen in Midden-Amerika. De economie wordt belast met grote problemen, zoals een grote bevolkingsgroei, hoge werkloosheidscijfers, inflatie, een gebrek aan basisvoorzieningen, een grote en inefficiënte publieke sector en een afhankelijkheid van exportproducten, voornamelijk koffie en bananen, producten die aan grote prijsfluctaties onderhevig zijn. In Honduras worden veel ontwikkelingsprojecten uitgevoerd. Een van de projecten die vanuit Nederland worden gefinancierd, is het Proyecto de Educación para el Trabajo (POCET). POCET is in 1989 van start gegaan met als doel de situatie van mensen die in de agrarische sector leven, te verbeteren door aandacht te besteden aan de menselijke ontwikkeling, zowel op individueel als op collectief niveau. Van de bevolkingsgroepen die het meest met chronische armoede te maken hebben, is de sector van kleine boeren de grootste en de meest vergetene. POCET heeft daarom een methode ontwikkeld speciaal voor die doelgroep, waarin een relatie wordt gelegd met educatie, werk en ontwikkeling. De methode houdt kort en simpel het volgende in: in geselecteerde dorpen wordt samen met de deelnemende dorpsbewoners bekeken, wat de problemen in het dorp zijn, en gezamenlijk wordt gezocht naar een oplossing. POCET draagt bij door middel van educatie (alfabetisering, landbouwvoorlichting en andere voorlichting over bijvoorbeeld gezondheid), verstrekt kredieten aan de productieve en sociale groepen en geeft verdere ondersteuning (Alberto Alfonso et al: 1996)¹.
   In de loop der jaren hebben steeds meer dorpen zich aangesloten bij het project en er zijn al successen te zien. POCET kampt echter met het probleem dat een aantal projectgroepen in de dorpen mislukt. Daar zijn enkele redenen voor te geven: de deelnemers kunnen het krediet niet betalen, de oogst van de gewassen mislukt, groepen vallen uiteen. Eén van de mogelijke oorzaken van het uit elkaar vallen van die groepen is migratie. De directie van POCET beschouwt migratie als negatief voor de dorpen en voor de inwoners. In haar onderzoeksvraag stelt de directie dan ook, dat tijdelijke migratie leidt tot een geografische distributie van de inkomsten en alleen in uitzonderlijke gevallen tot een verbetering van de levensomstandigheden in de plaatsen waar de migranten heen gaan. Daarnaast veroorzaakt het een degeneratie van het familieleven door de vaak afwezige mannen. Dit reflecteert zich in de dorpsorganisatie en het maakt de inwoners kwetsbaarder in relatie met de rurale elite die achterblijft. Het doel van het onderzoek was te kijken naar de mate van migratie in de dorpen die aangesloten zijn bij POCET. Daarnaast wilde de directie weten wat de invloed van die migratie is op de activiteiten en projecten in het dorp.

Het onderzoek

Met deze achtergrond en probleemstellingen ben ik in de periode oktober 1995 tot mei 1996 in Honduras aan de slag gegaan (samen met Tomas Hoogkamer). Mijn hoofdstation werd het stadje Comayagua in het departement Comayagua, waar POCET is gevestigd. Vanuit het kantoor ging ik op zoek naar twee geschikte dorpen voor mijn onderzoek. Deze had ik snel gevonden. In zowel Humuya als Guachipilín voelde ik mij meteen thuis en ze pasten goed bij mijn onderwerp. De twee dorpen zijn namelijk zeer verschillend en dat maakte een vergelijking interessant.
   Humuya ligt in de vallei van het departement Comayagua. De mannelijke dorpsbewoners houden zich bezig met het verbouwen van voornamelijk maïs en bonen en soms wat andere groenten, meestal voor eigen consumptie. Ook is een aantal mensen veehouder, wat iets meer geld oplevert. Daarnaast beoefenen enkele mannen een ambacht als timmerman of metselaar. Hiermee kan wel een salaris worden verdiend, als er tenminste werk in het dorp is. Vrouwen hebben naast hun huishoudelijke werkzaamheden ook vaak andere economische activiteiten. Een aantal verkoopt zelfgemaakte goederen aan de deur of heeft een klein winkeltje. Humuya ligt niet ver van de stad Comayagua. Er bestaat een dagelijkse busverbinding en de mensen reizen regelmatig naar Comayagua of naar de hoofdstad Tegucigalpa. De mentaliteit van de inwoners is daardoor reeds op de stad gericht.
   Guachipilín is een berggemeenschap die vrij geïsoleerd ligt ten opzichte van omliggende plaatsen. De inwoners reizen veel minder naar de stad, ook vanwege de slechte infrastructuur; tijdens de regenperiode zijn de wegen slecht begaanbaar. Er heerst een meer traditionele dorpsmentaliteit. Er is geen elektriciteit, zoals in Humuya waar veel mensen al een televisietoestel hebben. De inwoners van Guachipilín leven daardoor vrij afgesloten van de rest van de wereld. In Guachipilín is landbouw de voornaamste activiteit van de mannen. De meeste dorpelingen beschikken over eigen grond en kunnen soms meerdere gewassen verbouwen naast de noodzakelijke maïs en bonen voor het dagelijks eten. Velen verbouwen groenten of koffie voor de verkoop. Naast de landbouw zijn er weinig mannen die een ander beroep hebben. De vrouwen wijden zich, net als in Humuya, naast hun huishoudelijke werkzaamheden ook aan de handel van al of niet zelfgemaakte producten.
   In een periode van vier maanden heb ik beurtelings in de twee dorpen gewoond. Naast sleutelinformanten heb ik in elk dorp migranten, hun familieleden en een aantal niet-migranten geïnterviewd. Al snel werd mij een migratiepatroon duidelijk, dat in beide dorpen sterk verschilde qua invulling en betekenis voor de dorpsbewoners. In eerste instantie was daar overigens moeilijk achter te komen. Toen ik net in Humuya woonde en me bezighield met de mate van migratie aldaar, was het soms lastig om te achterhalen wie in het dorp migreerde. Op de vraag of iemand migreerde, kreeg ik vaak een negatief antwoord, maar als ik vroeg waar hij of zij geld verdiende, was het antwoord bijvoorbeeld als volgt: "Oh, ik ga twee keer per jaar naar Tegucigalpa om in de keuken te werken". Interne arbeidsmigratie bleek een zo veelvoorkomend verschijnsel te zijn, dat het voor de meeste mensen niet de moeite waard was te vermelden. Deze verwarring had ook met het begrip zelf te maken. De meeste dorpelingen verstonden onder migratie alleen die naar de Verenigde Staten. Uiteindelijk is het me toch gelukt om enkele migratiepatronen te onderscheiden.

De migratiepatronen in Humuya en Guachipilín

Er bestaan in Honduras verschillende soorten migratie. Ten eerste is er een grote mate van internationale migratie, met name naar de Verenigde Staten. Dit was in Humuya ook goed te merken. Ik ontmoette in de periode dat ik daar verbleef, veel jonge mannen die een poging hadden gewaagd de grens bij Mexico over te steken of die het plan hadden dat te doen. Ook een vrouw die lid was van een productiegroep van POCET, ging in die periode voor twee jaar naar de V.S., haar vier kinderen bij haar moeder van 80 jaar achterlatend. Verder sprak ik een aantal dorpsbewoners die geld ontvangen van familieleden die in de Verenigde Staten hun 'paradijs' hadden gevonden. Deze vorm van migratie hebben wij in ons onderzoek echter buiten beschouwing gelaten.
   Naast internationale arbeidsmigratie komt ook interne arbeidsmigratie veel voor in Honduras en ook in Humuya en Guachipilín. Interne arbeidsmigratie wordt door elk individu anders vormgegeven. Verschillen zijn er naar plaats van bestemming (de stad of een ander dorp in dezelfde regio of ver weg), naar duur (permanent, voor een aantal maanden of dagelijks) en naar frequentie (bijvoorbeeld een paar keer per jaar voor een korte periode of elk jaar een half jaar). Vooral voor vrouwen hebben de steden een grote aantrekkingskracht. Mannen trekken daarentegen in grotere mate naar de agrarische gebieden (UDIP-UNAH/FNUAP 1993: 26). Dit laatste heb ik in Guachipilín veel gezien. Veel mannen, maar ook vrouwen, trekken in bepaalde periodes, met name tijdens de jaarlijkse koffiepluktijd, naar bekende agrarische gebieden om te werken, soms voor een langere periode; soms gaan ze dagelijks naar een naburig dorp. Uit Guachipilín vertrekken relatief weinig mensen naar de stad. Dit zijn met name jonge meisjes en alleenstaande, jonge moeders die huishoudelijk werk gaan doen. In Humuya ligt dat anders. De meeste migranten, vrouwen en mannen, gaan naar de stad om huishoudelijk werk te doen of in fabrieken te werken (vrouwen) of voor vaak kortlopende projecten in de bouw en ander werk. Een aantal mannen doet agrarisch werk elders, maar de stad is toch populairder als bestemmingsplaats. Deze migranten gaan vaak voor korte periodes, maar sommigen migreren tijdens het grootste gedeelte van het jaar.

Redenen om te migreren

Tijdens het onderzoek heb ik veel interviews gedaan. Het resultaat van deze interviews heeft geleid tot een uitgebreid verslag met een enorme hoeveelheid aan gegevens, waaronder 'push-pull'-factoren, de migratiepatronen en de gevolgen van migratie. Op deze manier hebben we een globaal beeld kunnen schetsen van de redenen waarom mensen migreren en de gevolgen daarvan. 'Push-pull'-factoren zijn factoren die migratie bevorderen of juist tegenhouden. Belangrijke factoren zijn de bestaansmiddelen, zoals landbezit, krediet, onderwijs en werkgelegenheid, alsmede de toegang daartoe. Daarnaast spelen het sociale netwerk en individuele voorkeuren, dromen etc. een rol.
   Migratie kan eigenlijk worden gezien als een overlevingsstrategie. Door de chronische armoede zijn alle dorpsbewoners dagelijks bezig met overleven. De meesten doen dit door meerdere activiteiten in het dorp te ontplooien. Wanneer er in het dorp echter geen gelegenheid is om geld te verdienen, dan is arbeidsmigratie een van de eerste mogelijkheden die wordt aangegrepen. Hoewel de voornaamste reden voor migratie vaak economisch is, dus het gebrek aan werk in het dorp en de noodzaak om geld te hebben, blijken de motieven om te migreren vaak een complex van factoren te zijn.
   Van de toegang tot bestaansmiddelen is met name de toegang tot werkgelegenheid en grondbezit en het gebruik hiervan een belangrijke factor. Uit de gehouden steekproef blijkt bijvoorbeeld, dat er in Humuya weinig werkgelegenheid is en dat weinig mensen land bezitten. De meeste mannen huren land in de periodes dat ze kunnen verbouwen. Zij wisselen de landbouw af met hun migratie of soms met ander betaald werk in het dorp. De mannen die geen landbouwaktiviteiten hebben, voelen zich vaak gedwongen om in periodes dat er geen werk in het dorp is, opdrachten elders aan te nemen. Migratie is complementair aan hun bestaan in het dorp. Getrouwde vrouwen in Humuya migreren niet, maar verdienen, zoals al eerder is gezegd, op hun manier een beetje geld in het dorp. Humuya kent wel veel jonge, vrijgezelle vrouwen die naar de stad gaan om huishoudelijk werk te verrichten of in een fabriek te werken. Deze vrouwen zijn vaak alleenstaande, jonge moeders, die geld moeten verdienen om hun kind(eren) te onderhouden. Zij laten hun kinderen achter bij hun ouders en gaan in de stad werken. Vooral voor deze vrouwen is migratie een grote noodzaak.
   In Guachipilín gaan degenen die weinig inkomsten hebben uit hun landbouwaktiviteiten meestal in de maanden van de koffiepluk naar een naburig dorp of naar koffiegebieden verder weg. Voor hen is migratie vaak echt noodzakelijk. De oogst van de gewassen die zij verbouwen, is meestal alleen voldoende voor eigen consumptie en er moet toch geld worden bijverdiend voor het kopen van andere noodzakelijke goederen, zoals levensmiddelen, kleren en dergelijke.
   Naast deze economische factoren spelen ook andere factoren mee in de beslissing om te migreren. Vooral jongere mensen, die meestal nog geen gezin hebben, hebben vaak persoonlijke redenen. Een aantal mensen gaat weg om te studeren, anderen om onafhankelijk te zijn en/of wat van de wereld te zien. Er is meestal niet één reden te noemen en voor ieder ligt het ook weer anders.

Gevolgen van migratie

Alhoewel veel mensen migratie als een negatief iets zien, werd mij gedurende de vele verhalen duidelijk dat de migranten zelf daar vaak anders over denken. Het is natuurlijk per migrant verschillend, maar de meesten zien migratie toch als een middel om in een periode waarin zij in het dorp geen werk kunnen vinden, geld bij te verdienen. In Guachipilín is dit het duidelijkste te zien, omdat het merendeel van de migranten daar weggaat in de periode dat er weinig werk is. Zij zien de mogelijkheid in een ander gebied veel meer geld te verdienen, waarmee zij net die extra dingen kunnen betalen of kunnen investeren. Er zijn overigens wel migranten die zeggen, dat het geld wat zij verdienen niets extra's oplevert. Wanneer zij terugkeren in het dorp is dat geld al uitgegeven.
   Voor de vrouwen die willen werken, is migratie vaak de enige optie. De enige mogelijkheid die zij in het dorp hebben om geld te verdienen, is het opzetten van een winkeltje of de productie en verkoop van eigen producten. Dit geeft hen aanvullende inkomsten, maar vooral jonge vrouwen willen toch meer; zij zoeken ook meer vrijheid en onafhankelijkheid. Voor jonge vrouwen die alleenstaande moeder zijn, is migratie de enige manier om in het onderhoud van hun kind te voorzien. Werken is voor hen noodzakelijk en dat kan niet in het dorp.
   De negatieve gevolgen van de migratie worden door de meeste migranten en hun familieleden niet als belangrijk gezien, doordat de noodzaak ervan zwaarder weegt. Natuurlijk missen veel familieleden de persoon die weg is en andersom. Alleenstaande moeders vinden het vaak moeilijk om hun kind achter te laten, maar ze weten dat dit bij hun ouders in goede handen is. Degenen die slechts voor korte periodes in het jaar weggaan, zien geen negatieve gevolgen in hun huishouden: 'Alles blijft hetzelfde.' Ook denken veel migranten in de toekomst in het dorp te blijven: 'Nu wil ik graag een paar jaar in de stad werken. Je moet toch vooruit. Maar daarna blijf ik liever in mijn dorp wonen; daar voel ik mij toch thuis.' Voor hen is migratie dus een korte afwisseling van hun leven in het dorp en heeft het geen langdurige gevolgen.
   De gevolgen die migratie heeft op de activiteiten van POCET, zijn in mijn ogen niet groot. In Guachipilín migreren de deelnemers meestal in de periode dat er in het dorp bijna geen activiteiten zijn, ook in het project zelf niet, vanwege vakanties e.d. Zij missen dus nauwelijks bijeenkomsten en als zij terug in het dorp zijn, worden de projecten hervat. In Humuya zijn er productiegroepen waarin alleen vrouwen deelnemen die, op een uitzondering na, niet migreren. Degenen die dat wel doen, zorgen vaak voor een vervanger; dus de groep hoeft niet uit elkaar te vallen. Redenen waarom productiegroepen mislukken, lijken meer door andere factoren te worden bepaald, zoals de onverantwoordelijkheid van deelnemers, ruzies, ziektes, verlies van interesse et cetera.

Noot

1. Voor meer informatie over POCET, zie ook de case van Lucien Lahaye: 'Beginnende landbouwcoöperaties binnen een ontwikkelingsproject in Honduras', Cahier, jrg. 6, nr. 1. Universiteit Utrecht, Culturele Antropologie, 1997, pp. 20-28.

Literatuur

Alberto Alfonso, Luis, Mario Espinoza Vergara & Marco Antonio Martínez, La Educación para el Trabajo en Honduras: Síntesis de la Experiencia metodología y de gestión del POCET. Comayagua: POCET, 1996.
UDIP-UNAH/FNUAP, La población hondureña en el contexto de las estrategías de desarrollo del próximo gobierno. Tegucigalpa: UDIP-UNAH/FNUAP, 1993.