Culturele Antropologie Utrecht CAses hoogtepunten uit het afstudeeronderzoek

Welke betekenissen en uitingen geven Nicaraguaanse vrouwen in Managua met een seksuele voorkeur voor andere vrouwen aan lesbisch-zijn? Dit is de probleemstelling waar ik met mijn afstudeeronderzoek naar lesbische vrouwen een antwoord op heb gezocht. Over het leven van lesbische vrouwen in Latijns Amerika is weinig bekend. De afwezigheid van informatie over 'lesbianas latinas' binnen antropologische studies heeft mij als lesbische vrouw nieuwsgierig gemaakt en gemotiveerd tot het doen van dit onderzoek. De achterliggende vraag was hierbij, hoe het is om lesbisch te zijn in een cultuur waarbinnen homoseksualiteit vanuit het machismo en de katholieke moraal sterk onderdrukt wordt. Tussen oktober 1997 en april 1998 heb ik mijn onderzoek in Nicaragua verricht, aangezien ik al vanuit Nederland ingang had gevonden om in dit land het 'ondergrondse thema' homoseksualiteit te kunnen onderzoeken. Het feit dat in Nicaragua het maatschappelijke taboe bovendien kracht wordt bijgezet met een algehele anti-homowetgeving, zorgde bovendien voor een interessante locatie om inzicht te verkrijgen in de wisselwerking tussen sociaal-culturele definiëring en zelf-definiëring van lesbische vrouwen. De stad Managua had voor mij de voorkeur, omdat in hoofdsteden over het algemeen de mogelijkheden tot het ontwikkelen van alternatieve vertogen ten aanzien van homoseksualiteit het grootst zijn.

Sociaal-culturele grenzen

Betekenissen van lesbisch-zijn en mogelijkheden tot uiting hiervan zijn voor lesbische vrouwen in Managua grotendeels ingegeven door culturele ideaalbeelden ten aanzien van gender en seksualiteit. Daarnaast is ook de sociale context ten aanzien van homoseksualiteit van invloed op de beleving van 'lesbisch-zijn' in het dagelijkse leven. Lesbiennes hebben in deze sociaal-culturele omgeving met name te maken met een algehele 'stilte' rondom homoseksualiteit; om het bestaan ervan te ontkennen wordt er zoveel mogelijk over gezwegen. Gedrag en uiterlijk welke niet binnen ideaalbeelden ten aanzien van gender en seksualiteit passen, worden gediscrimineerd en bespot. Lesbiennes worden 'cochona' genoemd (afgeleid van woorden voor varken of viespeuk) en de uitspraak dat ouders liever een hoer als dochter hebben dan een 'cochona', is algemeen bekend. Binnen de verschillende maatschappelijke domeinen is dan ook sprake van onderdrukking van homoseksualiteit; in de familie wordt er niet over gepraat, binnen de katholieke kerk is het een zonde, de wetenschap verklaart homoseksualiteit tot afwijkend gedrag, de wet criminaliseert elke uiting ervan, homoseksuelen en lesbiennes worden bij een 'coming-out' (het uitkomen voor de seksuele voorkeur) direct ontslagen en over het algemeen is in het land geen andere informatie aanwezig dan datgene waarmee de gangbare opvattingen, ideeën en voorstellingen ten aanzien van homoseksualiteit ondersteund worden. Definiëring van lesbisch-zijn is grotendeels ingebed binnen deze sociaal-culturele grenzen.
   Lesbische vrouwen in Nicaragua zijn naast lesbisch ook vrouw en Nicaraguaanse. Zij groeien met dezelfde 'sociaal-culturele bagage' op als hun sekse- en landgenoten. Aanpassen aan normen en waarden is dan ook niet altijd zozeer een keuze, maar vaak een aangeleerde vanzelfsprekendheid. In eerste instantie is voor lesbische vrouwen met name sprake van inpassing van hun 'lesbisch-zijn' binnen de sociaal-culturele grenzen ten aanzien van gender en seksualiteit. Tegelijkertijd zijn zij in een strijd voor emancipatie op zoek naar alternatieve ideaalbeelden, waarbinnen homoseksualiteit niet langer gediscrimineerd, maar geaccepteerd wordt. De lesbische vrouwen die ik gesproken heb, voelen zich dan ook met name begrensd vanwege het niet kunnen uiten van hun lesbisch-zijn en de directe discriminatie waar zij in het dagelijks leven mee te maken krijgen. Ze leven in een cultuur waarbinnen een sterke 'dubbele moraal' van kracht is en 'dingen' lang niet altijd zo zijn als ze lijken. Zolang er niet over gepraat wordt, bestaat iets niet - al weet iedereen dat het anders is. Ook met betrekking tot homoseksualiteit is veelal sprake van een 'publiek geheim'. Familie, vrienden of collega's hebben vaak wel wetenschap of een vermoeden over het lesbisch-zijn van iemand, maar de problemen beginnen voor hen pas echt als de stilte doorbroken wordt. Voor lesbische vrouwen betekent dit over het algemeen een keuze tussen zwijgen of het risico lopen verstoten te worden.
   Met name binnen de familie, bij wie de meesten in huis wonen, ervaren zij deze stilte als een groot probleem. Ze voelen zich buitengesloten, omdat ze thuis niet over hun liefde kunnen praten en in geval van een relatie de vriendin binnen de familie doorgaans niet als partner geaccepteerd zal worden. Lesbiennes die een 'coming-out' aandurven, bereiken hiermee dat de familie officieel weet dat ze lesbisch zijn, en zij thuis niet langer de angst hebben dat hun geheim ontdekt zal worden. Doorgaans worden zij in de loop van de tijd echter weer met een algehele stilte geconfronteerd. Om de familie-eer te bewaren zal de familie het lesbisch-zijn van hun dochter zoveel mogelijk 'buiten de deur houden'. Een lesbische vrouw wordt over het algemeen niet 'uit huis gezet', maar zij kan haar lesbisch-zijn doorgaans niet met de familie combineren. Een paar vrouwen geven aan zich bovendien vanuit hun religie begrensd te voelen; zij hebben - in navolging van de katholieke geloofsovertuiging - het idee te zondigen door een seksuele relatie met een andere vrouw aan te gaan. Het feit dat ze vaak niet 'om deze liefde heen kunnen' doet sommigen echter liever zondigen dan zichzelf te moeten verloochenen. Ook ten aanzien van sociale contacten ervaren lesbische vrouwen een duidelijke grens. Met name heteroseksuelen nemen zij zelden in vertrouwen over hun seksuele voorkeur. Bang voor discriminatie en uitstoting zijn de meeste lesbiennes genoodzaakt te zwijgen. Geheimhouding op het werk is voor hen het meest noodzakelijk; in principe volgt hier direct ontslag op een 'coming-out'.

Zelfdefiniëring

Lesbisch-zijn definiëren lesbische vrouwen die ik geïnterviewd heb, zelf als de seksuele en emotionele voorkeur voor een andere vrouw. In de wijze waarop zij zich verder definiëren, worden grotendeels sociaal-culturele stereotypen en vooroordelen bevestigd. Het stereotype beeld van een lesbienne als 'machista', waarbij een vrouw in uiterlijk en gedrag aan ideaalbeelden van mannelijkheid voldoet, komt onder lesbische vrouwen veel voor. Ook in lesbische relaties worden traditionele gender-verhoudingen vaak gereproduceerd; een 'machista' gaat veelal een relatie aan met een vrouw die aan de gender-identiteit van een vrouw blijft voldoen. Het belang dat in de Nicaraguaanse cultuur aan het naleven van gender-normen wordt gehecht, en de overheersende invloed die uitgaat van het machismo, zijn op deze manier in lesbische identiteiten en relaties terug te vinden. 'Machista's' beschouwen zichzelf inderdaad niet als een 'echte vrouw' en nemen de gehele gender-identiteit van een 'macho' over. Indien zij met hun vriendin samenwonen, zijn zij 'de baas in huis'. Als echte 'machista' dienen deze lesbiennes vrouwelijkheid in zichzelf en anderen zoveel mogelijk te onderdrukken en - net als in heteroseksuele relaties - komt mede hierdoor ook in lesbische relaties veel geweld voor. Het feit dat zij lichamelijk wel een vrouw zijn en homoseksualiteit bovendien maatschappelijk gediscrimineerd wordt, zorgt bij veel lesbiennes echter tevens voor verwarring omtrent hun gender-identiteit.
   Voor sommige vrouwelijke partners van een 'machista' betekent dit, net als voor heteroseksuele vrouwen, een emancipatiestrijd ten opzichte van de machtsrelatie tussen mannen en vrouwen. Ook 'machista's' zelf streven soms een meer gelijkwaardige relatie na, aangezien zij niet langer vrouwelijkheid willen onderdrukken. Dit hoeft niet te betekenen dat gender-verhoudingen geheel doorbroken worden, want de meeste lesbiennes hechten veel waarde aan een rolverdeling naar 'mannelijkheid' en 'vrouwelijkheid'. In de strijd tegen discriminatie van homoseksualiteit en tegen het geweld en de onderdrukking die het machismo met zich meebrengen, komen sommige lesbische vrouwen echter wel steeds meer tot een zelfdefiniëring waarin zij als vrouw van een andere vrouw houden. In plaats van lesbisch-zijn te verbinden aan overname van de gender-identiteit van een man zien zij hun seksuele voorkeur steeds meer als identiteit waarbij ook de scheiding tussen mannelijkheid en vrouwelijkheid als norm wordt losgelaten. Deze vrouwen maken zich de term 'lesbiana' eigen, waarmee zij de (beledigende) uitdrukkingen 'cochona' en 'machista' vervangen. Degenen die tot deze zelfdefiniëring komen, hebben vaak toegang tot alternatieve informatie over gender en seksualiteit via vrouwenorganisaties, sociale contacten of buitenlandse literatuur. De meeste lesbiennes komen in het dagelijks leven echter alleen in aanraking met de heersende normen en waarden die in de kerk, familie, regering en media, op school en op straat de dienst uitmaken.
   Het feit dat lesbische vrouwen vanwege hun seksuele voorkeur gediscrimineerd worden en zij constant met de angst leven niet als mens geaccepteerd te worden, heeft voor velen een lage zelfwaardering tot gevolg. Lesbiennes beschouwen zichzelf niet zozeer als crimineel, ziek of gestoord - zoals de maatschappij hen definieert - maar leven vaak wel met een interne schaamte en onzekerheid rondom hun lesbisch-zijn. Met name een afwijzing door hun moeder blijkt een negatieve invloed op de zelf-acceptatie van lesbische vrouwen te hebben. De meeste vrouwen voelen zich erg verantwoordelijk voor haar welzijn. Vanwege de hoge verwachtingen die zij aan hen stelt, zijn lesbiennes vaak bang als dochter te falen en daarmee ook de goede naam van hun moeder te schaden. Veel lesbische vrouwen stellen zich onverschillig op ten aanzien van het feit dat ze niet voor hun lesbisch-zijn kunnen uitkomen. Ze lijken zich zo tegen spot te beschermen en een interne schaamte te verhullen. In plaats van te zeggen dat ze, net als familie, vrienden en collega's, over verliefdheden en relaties willen kunnen praten, geven veel lesbiennes juist aan dat deze informatie privé is; hun seksuele voorkeur gaat anderen niets aan en ze vinden het onnodig om 'met een uithangbord rond te lopen'. Met name op het werk, waar geheimhouding het belangrijkst is, zeggen zij niet de behoefte te voelen om 'uit te komen'. De opmerking dat hun omgeving het toch niet zal begrijpen en accepteren, die hier vaak op volgt, geeft echter uiting aan de grote angst persoonlijk te worden afgewezen.

Grenzen accepteren en overschrijden

Verhoging van de zelfwaardering is voor veel lesbische vrouwen de eerste stap in een strijd voor emancipatie. Zij geven aan eerst zichzelf als lesbienne te willen accepteren en uit te zoeken wat voor hen lesbisch-zijn precies betekent, voordat zij in staat zijn publiekelijk aandacht voor hun rechten op te eisen. De strijd die momenteel geleverd wordt, is voor velen een individuele strijd. Lesbiennes gaan op zoek naar een nieuwe basis van bestaan, waarin onafhankelijkheid van de familie en zelfwaardering als lesbische vrouw van groot belang zijn. Aangezien hun lesbisch-zijn thuis, in de familie, over het algemeen niet geaccepteerd wordt, streven veel lesbische vrouwen naar een zelfstandige positie in de maatschappij. Het leiden van een dubbelleven blijft hierbij grotendeels noodzakelijk, maar wordt ook aangewend om de ruimte in de privé sfeer te vergroten. Zwijgen over de seksuele voorkeur en het aanpassen aan heersende normen en waarden bieden soms mogelijkheden voor lesbiennes om deels hun eigen leven te kunnen leiden. Opvallend is dat de lesbische vrouwen die samenwonen, vaak aan de ideaalbeelden ten aanzien van gender-verhoudingen voldoen. Lesbische relaties blijken met name een maatschappelijke bedreiging te vormen, indien hiermee openlijk wordt afgeweken van heersende normen en waarden ten aanzien van gender en mannelijke dominantie. Lesbiennes kunnen dan ook op enige maatschappelijke tolerantie rekenen, als zij voldoen aan ideaalbeelden met betrekking tot gender en seksualiteit. Een 'machista' wordt met name als 'loca' (dwaas, gek) beschouwd en een lesbienne die aan de gender-identiteit van een vrouw blijft voldoen, wordt nauwelijks gestigmatiseerd. In hun omgeving worden deze vrouwen redelijk met rust gelaten.
   Een andere manier om ruimte voor een eigen leefwijze te creëren is het vervullen van een betaalde functie, waaraan zowel een zelfstandig inkomen als maatschappelijke status kan worden ontleend. Degenen met een hoge opleiding en goede baan - door andere lesbische vrouwen ook wel 'professionele lesbiennes' genoemd - voldoen doorgaans niet aan het stereotype beeld van een 'machista' of haar 'vrouwelijke partner'. Deze vrouwen zijn vaak behoorlijk geëmancipeerd en willen sociaal-culturele normen en waarden ten aanzien van gender en seksualiteit niet reproduceren. De ruimte die zij winnen, is dat ze in hun eigen onderhoud kunnen voorzien, vaak zelfstandig wonen en veelal maatschappelijke waardering krijgen voor de functie die ze vervullen. Een baan in loondienst heeft echter tot gevolg, dat op het werk hun lesbisch-zijn verborgen moet worden gehouden en dat zij hun gedrag en kleding dienen aan te passen. Soms met tegenzin lopen zij op hoge hakken, in een rok en met make-up en nemen een ondergeschikte positie ten opzichte van mannelijke collega's in. Risico's die lesbische vrouwen binnen hun familie en sociale contacten nog wel eens nemen om zichzelf te kunnen uiten, blijven op de werkplek veelal geheel achterwege om ontslag te voorkomen. Binnen het dubbelleven dat de meeste lesbiennes leiden, maken zij een duidelijk onderscheid tussen een publiek en een privé leven. De privé sfeer is in deze zin niet gelijk aan 'thuis' of 'de familie', maar aan de plekken en personen waar en bij wie zij zich als lesbische vrouw kunnen uiten. De stilte in de publieke sfeer doorbreken zij alleen in hun zoektocht naar deze 'veilige' contacten.
   De kleine ruimte die voor lesbiennes binnen de sociaal-culturele grenzen verkregen kan worden, is veelal niet voldoende om geheel hun eigen leven te kunnen leiden. Zij worden door het maatschappelijke taboe en discriminatie constant gewezen op hun minderwaardige positie in de samenleving en moeten een groot deel van zichzelf verloochenen om aan de algehele stilte rondom homoseksualiteit te kunnen voldoen. Het leiden van een 'dubbelleven' is een zware last en de angst voor 'verraad' maakt het wantrouwen ten aanzien van anderen groot. Zelfs de 'ambiente' ('homo-scene') wordt in deze zin veelal gekenmerkt door onderling wantrouwen. Ondanks de (h)erkenning die met name in deze 'ambiente' van belang is, is hier nauwelijks sprake van solidariteit onder lesbiennes en homoseksuelen. De strijd voor meer maatschappelijke ruimte blijft tot nu toe dan ook vooral een individuele strijd. Het bestaan van een anti-homo-wetgeving in Nicaragua lijkt bovendien een collectieve, georganiseerde emancipatiestrijd in de weg te staan. De meeste lesbische vrouwen uit het onderzoek zijn gemotiveerd om persoonlijk te groeien en te strijden voor meer ruimte. Gebrek aan solidariteit binnen de 'ambiente' en ook het gevoel door de vrouwenbeweging niet (meer) gesteund te worden hebben echter tot gevolg, dat vooralsnog lesbiennes een individuele overlevingsstrijd voeren. Pas als zij over een veilige basis beschikken, kunnen zij het leiden van een 'dubbelleven' loslaten.

Wensen en toekomstverwachtingen

De grootste wens van lesbische vrouwen is, dat zij zichzelf kunnen zijn en ook als zodanig in de familie geaccepteerd worden. Met name acceptatie door hun moeder is voor hen van groot belang. Ook het hebben van een stabiele relatie is voor veel lesbiennes een toekomstwens. De mogelijkheden hiertoe zien zij als beperkt, aangezien lesbische relaties doorgaans - vanwege het maatschappelijke taboe en hieruit voortkomende persoonlijke problemen - onder grote druk staan. In de toekomst zouden zij het liefst met hun (toekomstige) vriendin willen samenwonen en als relatie op normale wijze onderdeel uitmaken van de familie. Om een zelfstandige positie te verwerven streven veel lesbiennes bovendien professionalisering na. Ten aanzien van de strijd voor homo-emancipatie wensen zij met name meer informatie, onderlinge solidariteit en organisatie en missen zij steun vanuit de regering en vrouwenbeweging. Veel lesbische vrouwen hebben het idee dat er nu wel wat meer tolerantie is ten opzichte van homoseksualiteit dan vijftien jaar geleden. In de nabije toekomst verwachten zij echter niet, dat de anti-homo-wetgeving door de regering zal worden opgeheven. Het vormen van een homo-beweging kan volgens hen nog lang duren. Zij zouden in Managua meer mogelijkheden willen hebben om andere lesbiennes te ontmoeten en ervaringen te kunnen delen. Meerdere lesbiennes geven aan met positieve kracht door te zullen strijden, omdat de liefde die ze voelen, voor hen de moeite waard is.

Literatuur

Adam, Barry D., 'In Nicaragua: Homosexuality without a Gay World.' Journal of Homosexuality, 24 (3/4), 1993, pp. 171-181.
Alvarado M., Lillyam, 'Siguen sin definirse las causas de las desviaciones sexuales.' La Prensa, 3 december. Managua: La Prensa, 1997.
Berrios Cruz, Javier Antino & Guadalupe Sequeira Malespin, Investigación sobre la situation lesbica homosexual en el norte, centro y costa del pacifico de Nicaragua. In opdracht van het Landelijk Beraad Stedenbanden Nederland - Nicaragua: Amsterdam, 1993.
Bolt González, Mary, Sencillamente diferentes...: La autoestima de las mujeres lesbianas en los sectores urbanos de Nicaragua. Managua: Centro Editorial de la Mujer (CEM), 1996.
Janssen, Marie-Louise, 'Lesbisch in Latijns Amerika: tussen taboe en werkloosheid.' Savante (zomer), 1994, pp. 10-11.
Randall, Margaret, 'To Change Our Own Reality and the World: a Conversation with Lesbians in Nicaragua.' Signs, 18, 1993, pp. 907-924.
Xochiquetzal Fundación (org.), Campaña por una sexualidad libre de prejuicios: Acerca del Artículo 204 y Recurso por Inconstitucionalidad. Managua: Fundación Xochiquetzal, 1997.