Culturele Antropologie Utrecht CAses hoogtepunten uit het afstudeeronderzoek

In september 1998 vertrok ik naar Namibië om aldaar mijn afstudeeronderzoek uit te voeren. Mijn bedoeling was twee developmental theatre projects van het Nationaal Theater van Namibië (NTN) te evalueren. Door middel van deze projecten in de verschillende regio's wil het NTN theater in het gehele land ontwikkelen en daarnaast mensen trainen om op te treden als community leaders in hun eigen regio, die met gebruik van theater in hun eigen taal de mensen informeren en onderwijzen over problemen die spelen in de betreffende regio. Het eerste project waarbij ik aanwezig was, vond plaats in Uis van augustus tot en met november 1998. Het tweede project van het NTN in Gobabis, dat in januari 1999 van start zou gaan, werd uitgesteld tot eind maart en kon ik daarom niet helemaal meemaken. Ik wilde een alternatief zoeken, waarmee ik het project in Uis zou kunnen vergelijken.
   Eind februari 1999 hoorde ik van Johannes Kangandjera, werkzaam bij het NTN als regional officer sinds januari 1999, dat Black Gold, een community based theatregroup in Windhoek, midden in het repetitieproces zat van een toneelstuk over domestic violence (huiselijk geweld). Een maand later wilde de groep een voorstelling geven in het Multi-Purpose Youth Resource Centre, het jeugdcentrum in Katutura, een township in Windhoek, waar de groep iedere dag repeteert. Black Gold hecht veel waarde aan het educatieve en informatieve element in hun voorstellingen. Dit maakte het voor mij interessant om eens een kijkje te gaan nemen bij een repetitie en eventueel Black Gold te integreren in mijn onderzoek. In de projecten van het NTN wordt namelijk ook gestreefd naar de creatie van educatieve en informatieve voorstellingen. Dit maakte een vergelijking mogelijk.

Door enkele interviews met acteurs van Black Gold en Kangandjera, de oud-voorzitter van Black Gold, kreeg ik een duidelijk beeld van de ontstaansgeschiedenis, de doelstellingen, de activiteiten en de werkwijze van de groep. Black Gold was een idee van Menrose Hatakuta en Simson Hangula. Zij wilden een dramagroep vormen, die de jeugd van Katutura een kans zou bieden bezig te zijn met drama en die hen theatervaardigheden bij zou brengen. Zij organiseerden een bijeenkomst voor geïnteresseerde jongeren op 26 september 1995. Er waren zestig jongeren aanwezig, die allen lid werden. Ze werden onderverdeeld in vier groepen: drama, muziek, dans en dichtkunst.
   Het doel van Black Gold is kennis over theater over te brengen aan de leden van de groep. Daarnaast neemt de gemeenschap (het publiek) een belangrijke plaats in voor de acteurs. Zij gingen vaak Katutura in om rond te vragen wat de bewoners verwachtten van Black Gold en wat zij graag in een voorstelling geportretteerd zouden zien. Naar aanleiding van de ideeën uit de gemeenschap hield Black Gold workshops, waarin de toneelstukken gevormd werden door improvisaties. De stukken gingen hoofdzakelijk over sociale problemen, als tienerzwangerschappen, drugs- en alcoholmisbruik, AIDS en werkloosheid. De groep werd vaak gefinancierd door het Ministry of Youth & Sport, het Ministry of Basic Education and Culture of het Ministry of Health om voorstellingen te kunnen realiseren. Deze ministeries deden regelmatig een verzoek aan de groep om over een bepaald onderwerp een stuk te maken, dat zich educatie en ontwikkeling van de bevolking ten doel stelde.
   Black Gold vond het belangrijk de mensen te laten zien, hoe bovenstaande problemen de hele gemeenschap aantastten. Of de voorstellingen effectief waren en het publiek aan het denken zetten of zelfs voor gedragsveranderingen zorgden, was niet duidelijk. De groep had geen tijd om de gemeenschap in te gaan en te vragen naar hun perceptie van de voorstelling. De vraag naar nieuwe producties was groot.
   De eerste productie van Black Gold handelde over ontwikkelingshulp, namelijk hoe deze de omgeving en de levenswijze van de Afrikaanse mensen kan aantasten. Ze wilden met deze voorstelling aantonen, dat ontwikkeling niet alleen goed is, maar ook haar negatieve kanten heeft. Een volgende voorstelling ging over drugsmisbruik. De groep deed onderzoek in de gemeenschap over dit onderwerp en ze kwamen tot de ontdekking, dat het niet zou helpen de gebruikers aan te pakken. Het zou effectiever zijn de personen aan te pakken, die de drugs verschaffen. Zodra die stoppen met het verkopen van drugs, heeft de gebruiker niet meer de kans drugs te kopen. Daarom benaderde de groep in deze voorstelling de verkopers en niet de gebruikers. Andere voorstellingen die de groep opvoerde, gingen over AIDS, tuberculose en het gebruik van water.
   Black Gold heeft niet alleen educatieve voorstellingen gemaakt. Sommige stukken waren gericht op het vermaak van het publiek, zoals Mashubane en Zula. Mashubane gaat over drie criminelen die in de gevangenis zitten en aan het publiek vertellen, hoe zij daar terecht gekomen zijn. Een mashubane is een wapen dat in de gevangenis gebruikt wordt om een gevangene die iets fout doet volgens de wetten van de gevangenen, te straffen. Zula is een komedie over twee criminelen die de meest stomme en grappige dingen uithalen. Zula is een woord dat gebruikt wordt in de onderwereld, wanneer iemand op zoek is naar iets dat moeilijk te krijgen is, zoals geld.
   Sommige voorstellingen, zoals die over tuberculose en Mashubane, werden door heel Namibië opgevoerd. Andere werden slechts enkele malen opgevoerd in Katutura en andere wijken in Windhoek. De voorstelling over ontwikkelingshulp werd alleen opgevoerd in het Safarihotel in Windhoek, waar workshops gegeven werden voor mensen van verschillende NGO's.
   Behalve toneelvoorstellingen maakte Black Gold, met financiële steun van het Ministry of Basic Education and Culture en UNFPA (United Nations Food Programme Association), een serie fotostrips, waarin aandacht besteed wordt aan sociale problemen als tienerzwangerschappen, drugsmisbruik etc.
   In maart 1996 werden Kangandjera en Hoabeb, twee leden van de groep, gekozen tot respectievelijk voorzitter en cultural officer. Zij hebben in juli 1996 de leiding van de groep geheel op zich genomen, toen de oprichters de groep verlieten naar aanleiding van onenigheden. Eind 1996 verliet ook Kangandjera de groep, vanwege een baan. Hoabeb bleef alleen over. Hoabeb kreeg volgens Kangandjera niet het respect van de groep, dat nodig was voor de leiding van Black Gold. Samen met Kangandjera verdween de controle uit de groep. Velen verlieten de groep, aangezien er geen duidelijk programma of doel meer was voor Black Gold. Een jaar later is de groep weer bij elkaar gekomen om een tour door Namibië te houden met een voorstelling over tuberculose, geïnitieerd door NAMTA (Namibian Tuberculosis Association). Vanwege werk verliet een aantal acteurs de groep weer, toen de tour was afgelopen.

In 1998 heeft Hoabeb samen met enkele vrienden het toneelstuk Mashubane opgevoerd tijdens het Youth Drama Festival van het NTN, waarmee ze de eerste prijs wonnen. Dit heeft Hoabeb de moed gegeven door te gaan met Black Gold. Begin 1999 is er weer een groep acteurs aan het werk gegaan, op initiatief van Hoabeb. Hij heeft vrienden, met of zonder acteerervaring, gevraagd lid te worden van de groep en mee te spelen in een toneelstuk over domestic violence.
   De groep bestaat nu uit acht mensen. Sommigen van hen hebben al eens gespeeld in Black Gold, anderen zijn er voor het eerst. Deze acteurs zijn jongeren, woonachtig in Katutura. De meesten hebben de middelbare school afgemaakt, maar zijn op het moment (weer) werkloos. De meisjes gaan nog wel naar school. De acteurs zijn tussen de 18 en 24 jaar oud. Allen hebben een liefde voor theater, die zich al uitte tijdens hun schooljaren, waar ze speelden in de dramagroep van de school. Om meer ervaring op te doen op theatergebied en zich bezig te houden gedurende de dag zijn de jongeren lid geworden van Black Gold. Het doel van de acteurs is in de toekomst op professioneel niveau met theater bezig te kunnen zijn en bekend te worden in de filmwereld.
   Enkele acteurs vertelden mij, dat zij verbeteringen opmerken met betrekking tot hun acteertechnieken en communicatievaardigheden en meer zelfvertrouwen hebben gekregen door te acteren en repeteren bij Black Gold. Daarnaast is het belangrijk voor de acteurs, dat zij niet alleen zichzelf helpen en ontwikkelen. Ze willen door middel van hun werk ook de mensen uit Namibië helpen. De voorstellingen gaan daarom over onderwerpen die de mensen aangaan en voorkomen in hun samenleving, zoals het stuk over domestic violence, waaraan de acteurs een boodschap willen verbinden.

Op 2 maart 1999 ging ik samen met Kangandjera voor het eerst een repetitie bijwonen van de acteurs van Black Gold. Een groep jongeren is aan het werk in een klein lokaal van het jeugdcentrum in Katutura. Ze zijn geconcentreerd, gemotiveerd en gedisciplineerd bezig. Ze merken in eerste instantie onze komst niet op. Ik probeer een regisseur of begeleider van de groep te ontdekken. Dat kost even tijd, maar dan zie ik een jongen (Hoabeb) van dezelfde leeftijd als de anderen een andere acteur een aanwijzing geven en kort een stukje voordoen. Zelf speelt hij ook mee in het toneelstuk. Later vertelde hij mij, dat de acteurs ombeurten de regie van een toneelstuk op zich nemen. Hij heeft besloten dat bij dit stuk te doen, aangezien hij de meeste acteerervaring bezit en de anderen veel kan leren. Dat betekent overigens niet, dat hij alle besluiten neemt met betrekking tot het toneelstuk. Ik merk gedurende deze en volgende repetities, dat iedereen elkaar helpt en aanwijzingen geeft om de personages zo goed en duidelijk mogelijk neer te zetten.
  Ze maken gebruik van een script dat geschreven is door Kangandjera. Het stuk heet: The evil within. Het gaat over een man die veel drinkt, zijn vrouw slaat en zijn stiefdochter seksueel misbruikt. Het vriendje van dit meisje weet al geruime tijd hoe de vork in de steel zit, maar kan niets doen, omdat het meisje geen aangifte durft te doen uit angst voor haar stiefvader. Maar wanneer hij stomdronken is thuisgekomen en het meisje heeft verkracht, kan haar vriendje het niet langer voor zich houden. Hij brengt haar naar het ziekenhuis, waar haar moeder van hem hoort wat er gebeurd is. En hij doet aangifte bij de politie. Ze worden in de rechtbank verwacht. In het ziekenhuis is gebleken, dat het meisje zwanger is en met het HIV-virus besmet is geraakt. De vraag is of haar stiefvader dat heeft veroorzaakt. Uiteindelijk wordt hij veroordeeld en naar de gevangenis gestuurd. Het meisje bevalt van een baby, die van hem blijkt te zijn, nadat een DNA-test is gedaan. De baby overlijdt na korte tijd aan AIDS en ook het meisje sterft na enkele jaren aan deze ziekte.
   De boodschap die de groep met dit verhaal op het publiek over wil brengen, wordt door de acteurs op verschillende manieren verwoord. Ze leggen allen de nadruk op een ander aspect van het verhaal. Hoabeb vertelde mij, dat het stuk vertelt wat er gebeurt met de slachtoffers, wanneer ze door aangifte in aanraking met het rechtssysteem zijn gekomen. De slachtoffers zullen de mishandeling weer helemaal opnieuw ervaren door de vragen die hen gesteld worden in de rechtbank, terwijl ze verwachten nu geholpen te worden. De gevoelloze en harde wijze waarop de vragen gesteld worden, maakt dit proces voor de slachtoffers ondraaglijk. Volgens Hoabeb toont het toneelstuk de zwakheid van de autoriteiten.
   Volgens Elton en Michael, twee andere acteurs, willen ze met dit toneelstuk de mensen informeren dat zulke dingen gebeuren in de samenleving. Mishandelingen worden echter niet gerapporteerd door de slachtoffers. De mensen zwijgen. Om die reden kan het probleem van geweld in huis niet opgelost worden; het is verborgen. Ze hopen de mensen door middel van de voorstelling aan te kunnen sporen aangifte te doen. Om dat te kunnen bereiken wil de groep de mensen laten weten waar ze heen kunnen gaan, als ze in een situatie als deze belanden, zoals het Women and Child Abuse Centre in Katutura. Vrouwen en kinderen hebben het recht op bescherming en om te spreken. Zij hoeven niet te zwijgen, als hen geweld wordt aangedaan.
   Florida en Helvy zien het echter somber in. Ze denken niet dat deze voorstelling mensen ertoe aanzet aangifte te doen. Helvy vertelt een verhaal over een man en een vrouw, bij wie een vriendin van haar inwoont. 'They are not married, but they live together and have kids. He's drinking all the money she earns and he beats her. He also has other girlfriends, even the neighbour. And although he has work, he comes to his house, takes all the food his girlfriend bought and takes it to his other girlfriends. But she says, she cannot leave him, because she loves him. Nobody can convince her, not my friend, not even her mother. She pays everything for him: the house, the bills. I don't think the play will help her to convince her that she must do something about it.' Florida denkt er hetzelfde over: 'She wouldn't take the play seriously, she would say: 'Ah, it's just a play.' If not even her mother, who gave birth to her, can convince her, why should a play can?'
   Tenslotte hopen de acteurs met dit verhaal degenen die de schade aanrichten, te kunnen overtuigen te stoppen met het gebruiken van geweld.

Gezien het feit dat het effect van de voorstelling op het publiek een zeer belangrijke plaats inneemt in de doelstelling van Black Gold en in mijn onderzoek, heb ik naast interviews met de acteurs ook interviews afgenomen bij mensen uit de gemeenschap. Hoabeb heeft mij meegenomen naar mannen, vrouwen, meisjes en jongens uit Katutura. Ik heb tien interviews afgenomen, waarbij ik mij hoofdzakelijk richtte op het onderwerp van het toneelstuk. De bedoeling was om deze mensen nog eens te spreken, nadat zij de voorstelling gezien hadden, en eventuele veranderingen in gedachten of meningen te kunnen vaststellen, waarop Black Gold doelde. Alle respondenten waren bereid naar de voorstelling te komen en mij nog eens te woord te staan. Toch ging het niet door. De voorstelling werd afgelast.
   Zo gemotiveerd en gedisciplineerd als de acteurs waren gedurende de eerste repetitie-weken, zo onverantwoordelijk en onverschillig waren ze de laatste twee weken. De acteurs hadden geen tijd meer om iedere dag te komen en te repeteren; ze hadden andere bezigheden. Zonder dit de rest te laten weten kwam een aantal niet meer naar de repetities. Hoabeb heeft de meesten nog kunnen bereiken en hen de laatste dagen voor de voorstelling laten komen om te repeteren. Het leek allemaal op zijn pootjes terecht te komen, maar toen de voorstelling op 1 april 1999 plaats moest vinden, waren de meeste acteurs niet aanwezig. Enkelen waren onbereikbaar, anderen zaten thuis bier te drinken.
   Het verantwoordelijkheidsgevoel, de motivatie en discipline die de acteurs aanvankelijk leken te hebben, waren toch niet in die mate aanwezig dat zij het proces tot het einde toe af wilden ronden. Andere bezigheden namen een belangrijkere plaats in dan de werkzaamheden bij Black Gold. Opvallend is wel, dat de acteurs die al eerder met Black Gold gewerkt hadden, bleven komen. De nieuwe en onervaren acteurs vielen af. Wat de exacte reden is geweest voor hen om niet meer te komen, is mij niet duidelijk geworden, aangezien niemand mij kon vertellen waar zij verbleven.
   Hiermee eindigde ongelukkigerwijs mijn onderzoek bij Black Gold. Ik heb door gebrek aan informatie over de voorstelling en de perceptie van het publiek over de voorstelling Black Gold niet in mijn onderzoeksresultaten op kunnen nemen. Een paar maanden hebben de activiteiten van Black Gold stilgelegen, omdat enkele acteurs het helemaal af lieten weten en er teleurstelling heerste onder de overgebleven, gemotiveerde acteurs. Zij hebben overigens het werk nu weer opgepakt en hebben deelgenomen aan het Youth Drama Festival van het NTN op 21 augustus 1999. Met het toneelstuk 'Blood' heeft Black Gold een gedeelde eerste prijs gewonnen. Wederom een overwinning die de overgebleven acteurs moed geeft hun werk voort te zetten.