Culturele Antropologie Utrecht CAses hoogtepunten uit het afstudeeronderzoek

Inleiding

'Roman en ik stonden te wachten voor het gemeenteraadshuis. Eén van de mannen met een knuppeltje met blauwe balletjes aan zijn riem vroeg ons wat we moesten. Met de alcalde praten, zei Roman. De man knikte wat nors en ging weer zitten. Het viel me op, dat er allemaal mannen met knuppeltjes op stoeltjes naast de deur zaten, waar een versleten bord boven hing met 'Alcaldía municipal'. Wat ze daar deden, was me volstrekt onduidelijk; ze zaten te haken en te vlechten; soms ging er een belletje en rende er sluipend één naar binnen, om even later weer terug te komen. Na het zoveelste belletje kwam de man die ons had aangesproken, naar ons toe om te zeggen dat we naar binnen konden.
   Binnen was het druk en rommelig en absoluut niet zoals ik had verwacht. Achter een grote, langwerpige tafel zaten drie mannen in traditionele kleding lachend frisdrank te drinken. Links van de tafel, tegen de muur, zat een oudere man met een doek om het hoofd geslagen. De ruimte was behangen met tal van diploma's, dankbetuigingen, foto's en ik weet niet wat. Vóór de tafel stond een rij stoelen, en tegen de wand aan ook. Helemaal achter in de ruimte stond een klein tafeltje met een oude typemachine erop. Mensen liepen in en uit. We gingen de tafel langs om iedereen om de beurt een hand te geven, zachtjes 'muy buenos días' mompelend. Voordat we plaats konden nemen voor de tafel, kwam een klein, wat dikkig mannetje naar ons toe en schudde ons de hand: de burgemeester. Roman legde het doel van ons bezoek uit en na wat nadenken kreeg ik toestemming voor mijn verblijf in de gemeente - en voor het uitvoeren van mijn afstudeeronderzoek.'

In de kamer: de Alcaldía Municipal

De gemeenteraad, bestaande uit Mam-sprekende indígenas, huist in de dorpskern van de gemeente. De gemeenteraadskamer is op werkdagen open voor publiek: maandag tot en met donderdag van acht tot vijf, op vrijdag tot één uur. Behalve op donderdag wordt de kamer bevolkt door twee gemeenteraadsleden. Op donderdag - de marktdag in de gemeente - is de gehele gemeenteraad aanwezig, inclusief de burgemeester. Veel mensen komen dan vanuit hun gemeenschappen naar de dorpskern om inkopen te doen en om met de burgemeester of de gemeenteraad te praten. Bij een bezoek aan 'de kamer' wordt verwacht dat je je eerst meldt bij de eerste mayor, die direct naast de deur zit, met de boodschap met wie je wil praten: de raad of de burgemeester. Hij houdt dan in de gaten, wie aan de beurt is - dit kan zo drie uur duren. Van privacy is geen sprake: de deur staat altijd open, mensen kijken door de ramen naar binnen en luisteren onbeschaamd mee, wanneer de gesprekken hoog oplopen.
   Eenmaal binnen, moet aan alle aanwezigen als teken van respect een hand gegeven worden, ongeacht voor wie je komt, ongeacht of de betreffende personen in gesprek zijn of niet. De burgemeester zit achter in de kamer achter de oude typemachine, de overige raadsleden glimlachend, luisterend en knikkend achter de grote houten tafel met de bijbel in de hand, af en toe van hun frisdrank nippend. Zij zijn het hoogste, beslissende orgaan in de gemeente, de maximale autoriteit. Naast het nemen van beslissingen betreffende gemeentelijke zaken, hebben gemeenteraadsleden, op te splitsen in síndicos en concejales, in San Juan Atitán specifieke functies. Concejales bemiddelen bij conflicten tussen de inwoners; meestal gaat het om grond en ruzies tussen buren of binnen families. Síndicos zorgen voor de afhandeling van landopmetingen, wanneer er onenigheid bestaat over grondeigendommen. Zowel bij het werken met mensen als bij het nemen van beslissingen binnen de raad wordt gehandeld middels het principe van overeenstemming en respect voor de mening van anderen. Het doel van de concejales is mensen tevreden weg te laten gaan, dat ze het eens worden, en vaak wordt ze daartoe een woord uit de bijbel meegegeven. Bij het nemen van beslissingen die de hele gemeente aangaan, heeft ook de bevolking middels haar lokale vertegenwoordigers een stem.
   De gemeenteraad is in San Juan Atitán de hoogste autoriteit. Aan het hoofd van deze gemeenteraad staat de burgemeester, don Francisco, vaak omschreven als la autoridad maxima, de maximale autoriteit, degene die het overal voor het zeggen heeft, degene die kan bepalen wat er gebeurt. De inwoners behandelen hem op een bijna adorerende manier; wanneer don Francisco de gemeenteraadskamer uitstapt, wordt hij onmiddellijk omringd door mensen die hem de hand schudden, afspraken willen maken en toezeggingen willen lospeuteren. In de kamer ontvangt hij voorzitters van comités² en praat met hen over projecten die gerealiseerd (gaan) worden. Don Francisco beschouwt het zorgdragen voor de ontwikkeling van de gemeente als zijn belangrijkste taak. Hij heeft zijn hele ziel gelegd in het zoeken naar financiering voor projecten, zodat San Juanos, als zijnde deel van de Indiaanse bevolking, krijgen waar ze recht op hebben. Hij reist hiervoor het hele land af, in zijn traditionele kleding: hij moet immers een Indiaans volk representeren. Zijn politieke bewustzijn is echter sterker dan het etnische, wat een daadwerkelijke representatie van de indígenas in de weg staat: in zijn keuze welke projecten financieel te steunen, is de politieke voorkeur van de uitvoerende comités vaak bepalend. In tegenstelling tot de burgemeester hebben de overige gemeenteraadsleden geen etnische of politieke motivatie voor het vervullen van hun bestuursfunctie. Zij werken voor de gemeenschap, zij werken voor de San Juanos, om hun problemen op te lossen.
   De gemeenteraad is verkozen middels wettelijk bepaalde gemeenteraadsverkiezingen, waarin de bevolking stemt op een partij met de daarbij behorende gemeenteraad. De gemeenteraadsleden kiezen er echter zelf niet voor deel te nemen aan de verkiezingen; zij worden voorgedragen door de inwoners. Een weigering is niet mogelijk. De gemeenteraadsleden zijn onderworpen aan de wil van de gemeenschap: de gemeenschap dient gerespecteerd te worden middels deze te dienen. Hieruit voortvloeiend worden zij gerespecteerd als zijnde autoriteiten van de gemeente, omdat zij niet alleen de rust bewaren in de gemeente, maar ook haar problemen oplossen, voor haar werken, kortom, de gemeenschap dienen. Het probleemoplossend karakter van de gemeenteraad is dan ook gemeenschapsgericht: zij werkt voor het welzijn van de San Juanos. Dit geldt ook voor don Francisco. Hoewel hij een sterk etnisch en politiek bewustzijn uitdraagt, is zijn beleid er direct op gericht de positie van de San Juanos te verbeteren.

Naast de kamer: de mayores

De mayores bevolken de stoelen, bankjes en een onafgemaakte ruimte 'naast de kamer'. Ik leerde ze snel herkennen aan hun zwarte knuppeltjes met blauwe pluimpjes eraan, bevestigd aan een leren riem, en hun fluitjes. Over de functie van deze mayores, officieel de politie, - 'op de burgermeester passen' - heb ik mij lang verbaasd. Met dertig man zitten zij de hele dag te kletsen, te haken, te vlechten. Het lijkt een chaos, maar al snel begreep ik dat ook hier sprake was van een bepaalde hiërarchie; op de eerste vier stoelen naast de deur zaten altijd dezelfde personen: de mayores primeros. Zij zijn degenen die de kamer binnensluipen, wanneer de bel gaat om boodschappen aan te nemen, die de enorme sleutelbossen beheren, de basketbal uitlenen, doppinda's en bananen krijgen van andere mayores, stapels schoolschriften onder hun stoel hebben met afspraken en presentielijsten, bevelen uitdelen. Zij zorgen dat boodschappen aan de juiste mayor worden doorgegeven, dat mensen op hun beurt wachten. Zij zijn echter geen beslissend orgaan - alleen wat betreft de coördinatie van de overige mayores.
   Mayores primeros 'mandan' (delen bevelen uit), mayores 'hacen mandatos' (letterlijk: doen boodschappen, in de breedste zin van het woord). Mayores worden van hot naar her gestuurd: moesten mij begeleiden door de bergen naar mijn interviews, de vlaggenmast versieren, verfpotten uitzoeken, oude schoolboeken ordenen, boodschappen overbrengen, post halen, noem maar op. Bovendien moeten zij binnen hun eigen gemeenschap ook nog een functie vervullen. Mayores worden elk jaar door de hierna te bespreken Indiaanse gemeenteraad benoemd, in overleg met andere lokale autoriteiten. Weigering is niet mogelijk; ook voor mayores is het een plicht de gemeenschap te dienen. De verplichting is groot en wordt als zwaar ervaren: alle mayores moeten om toerbeurt elke werkdag voor het gemeenteraadshuis aanwezig zijn - voor sommigen betekent dit elke dag 2,5 uur lopen, heen en terug. Hierdoor hebben zij maar weinig tijd voor het verbouwen van hun land. Inherent aan het verplichtende karakter van het ambt ten opzichte van de gemeenschap worden zij als autoriteiten gerespecteerd, omdat zij de gemeenschap dienen en daartoe benoemd zijn - en vormt het dienen van de gemeenschap tevens de motivatie van de mayores om hun functie te vervullen.

Boven de kamer: de Alcaldía Indígena

'Boven de kamer' ofwel 'allá arriba' - boven op de heuvel, gelegen achter het gemeenteraadshuis, staan twee identieke huizen, bewoond door de voornaamste leden van de Indiaanse gemeenteraad: 'De man met de omgeslagen doek' - de alcalde de costumbre I ³ - en de eerste regidor. Deze Indiaanse gemeenteraad is enerzijds een lokale invulling van de formele gemeentelijke bestuursstructuur - nergens worden bovengenoemde leden in de wet gedefinieerd als zijnde autoriteiten, terwijl ze wel een belangrijke rol spelen binnen het bestuur van de gemeente. Anderzijds is dit bestuursorgaan in veel Indiaanse gemeenten terug te vinden. In San Juan Atitán bestaat de raad uit zes personen: twee 'burgemeesters van traditie' en vier 'regidores primeros', ook wel 'los de costumbre' - zij van de tradities - genoemd. Deze benaming is sterk verbonden aan de functies die de leden van deze raad bekleden ten behoeve van de continuïteit van het bestuur en het leven binnen de gemeente. De verschillende leden hebben hierin gezamenlijke en afzonderlijke functies. In haar geheel heeft de Alcaldía Indígena de taak om voor de communicatie tussen de gemeenteraad en de lokale bestuurders te zorgen. Zij lopen de gemeenteraadskamer in en uit en krijgen van de gemeenteraadsleden orders en bevelen aangaande werkzaamheden die door lokale bestuursleden uitgevoerd moeten worden. Deze worden vervolgens aan de lokale bestuursleden, de alcalde auxiliares en de regidores, doorgegeven op een centrale bijeenkomst die elke donderdag plaatsvindt, allá arriba, op de heuvel. Iedereen is hierbij aanwezig. De Alcaldía Indígena heeft de verantwoordelijkheid voor de verdeling van de werkzaamheden. De vier regidores hebben hierbij de specifieke eindverantwoordlijkheid over één groep regidores en alcaldes auxiliares.
   De Indiaanse gemeenteraad is geen beslissend orgaan waar het gaat om te beslissen wát er gedaan moet worden, wel door wie en wanneer. In hun specifieke functies opereren de leden echter autonomer, los van de gemeenteraad. De vier regidores benoemen jaarlijks alle mayores, regidores, alcaldes auxiliares en een nieuwe Alcaldía Indígena - allemaal zijn ze hierbij verantwoordelijk voor de opvolgers van de personen die bij 'hun' groep horen. Het benoemingsproces begint in november in samenwerking met lokale bestuursleden en de alcaldes de costumbre. Na wordt gedacht over de nieuw te benoemen autoriteiten; de eerste regidores hebben de verantwoordelijkheid, de lokale bestuursleden dragen ideeën aan, omdat zij de gemeenschappen beter kennen, en de alcaldes de costumbre voeren rituelen uit met het doel de juiste personen in de juiste posities plaats te laten nemen. Er wordt gezocht naar een goede man, iemand die verantwoordelijkheden kan dragen en met problemen om kan gaan. Daarnaast wordt volgens een specifiek benoemingssysteem gewerkt: mayor - regidor - alcalde auxiliar. Het systeem is als volgt. Een mayor dient eerst als 'guardabosque' ('die op de bossen past') en kan vervolgens, na een jaar als mayor gewerkt te hebben, tot regidor benoemd worden. Een alcalde auxiliar heeft alle voorgaande functies al vervuld. Wanneer overeenstemming is bereikt binnen de Acaldía Indígena over de toekomstige bestuursleden, hebben de regidores primeros de taak het benoemingsproces verder te coördineren. Nieuw benoemden worden door de zittende lokale bestuursleden op de hoogte gesteld door middel van bloemen, bevestigd aan de deurpost en vergezeld met veel mensen, drank, eten en een feest. Alcaldes de costumbre hebben naast hun specifieke functie in het benoemingsritueel gedurende het hele jaar de taak rituelen uit te voeren voor het aanbreken van de regentijd, voor het slagen van de oogst en ter voorkoming van ziekten en ongelukken.
   Ook de leden van de Alcaldía Indígena hebben geen politieke of etnische motivaties; ook zij dienen de gemeenschap - en worden hierom gerespecteerd. Daarnaast ontlenen ze autoriteit aan het feit dat ze 'de baas zijn' over alle lokale bestuursleden - of in elk geval hun directe bovenstaande, want alle verordeningen komen uiteindelijk van de gemeenteraad. In de belangrijke plaats die zij innemen binnen het gemeentebestuur wordt tevens het respect voor de voorvaderen van de San Juanos, voor hun afkomst, voor hun wortels weerspiegeld. 'Los de costumbre' zijn degenen die weten van geschiedenis, van vroeger, van oude rituelen, van 'hoe ze dat vroeger deden.' Zij worden hierom gerespecteerd en daarmee wordt respect getoond voor datgene wat ze representeren: de oude Maya's en de geschiedenis.

Bestuur in San Juan Atitán: Maya of San Juano?

San Juan Atitán is op het eerste gezicht een 'typisch Indiaanse' gemeente. De bevolking is voor meer dan negentig procent Indiaans, spreekt een Indiaanse taal en draagt traditionele kleding. Economische en religieuze karakteristieken komen overeen met die van veel andere Indiaanse gemeenten. Ook in de invulling van het bestuur van de gemeente komt een 'Indiaan-zijn', een 'Maya-zijn' naar voren, weerspiegeld in een aantal valores Mayas waar het bestuur voor een groot deel op gebaseerd is: het respecteren en dienen van de gemeenschap, eenstemmigheid, verzoening en respect tonen voor anderen, respect tonen voor de voorvaderen. De grote macht van de burgemeester in San Juan Atitán staat een naleving van deze waarden soms in de weg, terwijl hij tegelijkertijd de enige is die zijn bestuursfunctie vervult vanuit een etnisch bewustzijn: zijn politieke persoon hindert hem in het 'echte indígena zijn'. De gemeente wordt echter wel in haar geheel door indígenas bestuurd.
   Ondanks deze overeenkomende kenmerken definiëren bestuursleden in San Juan Atitán zich meer als San Juanos dan als indígenas -zij bakenen hun werkelijkheid af ten opzichte van andere gemeenten, waar ook andere indígenas wonen. Zo wordt het dragen van traditionele kleding als San Juano beschouwd - de kleding is anders dan in andere gemeenten. Ook hun taal, het mam, gesproken in alle bestuursorganen, wordt als onderscheidend van andere gemeenten ervaren. In de definiëring van het bestuur door de autoriteiten komt eveneens identificatie met de gemeente sterk naar voren. Het bestaan van de Indiaanse gemeenteraad, het benoemingsritueel, de manier van beslissen, de benoeming, de rol van de burgemeester, de statussymbolen die ze dragen, en zelfs de fluitjes van de mayores worden gedefinieerd als zijnde San Juano en hun bestaan verklaard met het simpele antwoord: 'Zo doen we dat hier, en daar doen ze dat misschien anders.' Ook het bestuur zelf is gericht op het behoud van de gemeenschap en op het verbeteren van de positie van de San Juanos in de Guatemalteekse samenleving. En de manier waaróp ze dat doen is eveneens San Juano want: 'es costumbre de nosotros - het is onze gewoonte.'

Noten

1. Guatemala is ruwweg opgedeeld in twee etnische groepen: de indígenas (directe afstammelingen van de Maya's) en de ladinos (deels afstammelingen van de Spanjaarden). Indígenas zijn lange tijd op basis van etniciteit uitgesloten geweest van politieke en economische vooruitgang - een proces dat uiteindelijk geëscaleerd is in een langdurig etnisch conflict, waar met name het Indiaanse deel van de bevolking slachtoffer van is geworden. Voor een uitgebreide analyse van de invloed van etniciteit op de Guatemalteekse samenleving verwijs ik naar mijn literatuurscriptie Etniciteit en politiek in Guatemala (1998).
2. Comités bestaan uit líderes comunitarios, belangrijke autoriteiten op gemeenschapsniveau. Zij representeren de bevolking en haar behoeften op gemeenteniveau. Voor meer informatie over hun rol in de gemeenschappen verwijs ik naar het afstudeerverslag Es costumbre de nosotros: Identiteit en lokaal bestuur in San Juan Atitán, Huehuetenango, Guatemala (1999).
3. Alcalde de costumbre: burgemeester van de traditie.

Literatuur

Elisabet Rasch, Politiek en Etniciteit in Guatemala. Utrecht: UU, Culturele Antropologie, 1998.
Elisabet Rasch, 'Es costumbre de nosotros': Identiteit en lokaal bestuur in San Juan Atitán, Huehuetenango, Guatemala. Utrecht: UU, Culturele Antropologie, 1999.