In het NRC Handelsblad van 19 augustus 1999 kopt een artikel: 'Xuxa mag geen kinderen krijgen.' De reden zou zijn dat haar alleenstaand moederschap jongeren op het slechte pad brengt. Xuxa is al meer dan tien jaar prominent aanwezig op de Braziliaanse televisie als nationale, blonde megaster. Haar programma's zijn gericht op kinderen, maar informeert eigenlijk iedereen over de levensstijl in de Braziliaanse maatschappij. Zij had tot voor kort zes dagen per week een vijf uur durend programma op TV Globo, de grootste televisiezender van Brazilië. Momenteel worden haar shows iedere zaterdag en zondag uitgezonden. Zij beweegt jong en oud tot tranen en is voor veel kinderen het grote voorbeeld. Zij is lang, heeft blauwe ogen en blond haar en is daarmee de vertegenwoordiging van vrouwelijkheid, van blanke schoonheid. Met haar shows promoot zij cultuur en moderniteit, gebaseerd op consumptie (zie Simpson, 1993).
   Sinds kort heeft ze een dochter, en die heeft zij bewust alleen gekregen. Net als de zangeres Madonna besloot ze, toen ze al een eind in de dertig was en geen relatie meer had, dat ze een kind wilde. Dit kind maakte ze samen met een Braziliaanse acteur die verder geen aandeel zou hebben in de opvoeding. En volgens de krant maken de minister van Onderwijs en Xuxa daar nu ruzie over. Xuxa is een voorbeeld voor veel meisjes en dit zou een heel slecht voorbeeld zijn. De minister noemt het 'onafhankelijke productie van kinderen'. Hij zou zelfs bereid zijn een wet te maken om openbare persoonlijkheden die 'aanzetten tot de onafhankelijke productie van kinderen' te bestraffen.
   Wat Xuxa doet is aanzetten tot destructief en sociaal laakbaar gedrag. 'Waar maakt een socialistische minister in een land als Brazilië zich druk om?' vraagt de verslaggeefster zich af. In Brazilië is 40 procent van de vrouwen gezinshoofd en leeft daarbij zonder (vaste) man. In de hogere klassen ligt dat percentage een stuk lager, maar ongewoon is het alleenstaand moederschap ook daar niet. Brazilië is, schrijft de krant, via de slaven sterk beïnvloed door de Afrikaanse cultuur. Vrouwen hebben er weinig moeite mee te leven met kinderen van verschillende mannen. De reactie van Xuxa zou onder meer zijn geweest: 'Ik ben misschien een alleenstaande moeder, maar ik kan voor de opvoeding betalen.' Het ter discussie stellen van Xuxa's onafhankelijke productie is een uiting van neerbuigend moralisme van de elite ten opzichte van de armen, concludeert de verslaggeefster (NRC Handelsblad, 19-08-99: 4).

Xuxa en racisme

Ik haal dit artikel aan, omdat zowel Xuxa als het alleenstaand moederschap te maken hebben met mijn afstudeerproject: de sociale positie van vrouwen in women-headed households, moeders in Canudos, een kleine stad in het Noordoosten van Brazilië. Hiervoor ben ik in de periode april - juli 1999 in Canudos zelf en in een tweetal omliggende gehuchten met 22 alleenstaande moeders opgetrokken.
   Ik kon niet om Xuxa heen, want sinds kort heeft ze haar lange blonde haar kortgeknipt en daardoor lijken wij veel op elkaar. Iedereen die mij zag en aansprak, had er een opmerking over: 'Je lijkt wel heel erg veel op Xuxa.' In de bus in Salvador, de hoofdstad van Bahia, viel een meisje bijna van schrik in mijn armen. Ze verontschuldigde zich later en zei dat ze dacht dat ze Xuxa zag. Mijn buurmeisjes in Canudos, die het liefst met een Xuxa t-shirt liepen, adoreerden mij. Vast niet omdat ik zo geweldig was; volgens mij alleen maar vanwege mijn gelijkenis op Xuxa. Ik vond de vergelijking met Xuxa niet leuk. Ik kreeg zelfs een hekel aan haar, hoewel ik haar tv-shows best leuk vond. Waarom had ik er zoveel moeite mee te worden herkend als Xuxa? Dat had vast alles te maken met racisme. Hoe witter hoe beter lijkt ook in Brazilië te gelden.
   Uit studies blijkt, dat voor veel zwarte vrouwen blank en blond 'beter' betekent. Wit staat voor reinheid, goedheid, schoonheid en intelligentie. In de media wordt de zwarte vrouw vaak afgebeeld als naïef, dom en bijgelovig. Ze draagt meestal een schort en om haar hoofd een shawl. Op tv is de meerderheid van de hoofdpersonen in soaps en commercials blank en blond en zijn de dienstmeisjes zwart, een aanduiding dat blank staat voor een hogere positie in de maatschappij. Ook in werkelijkheid is het zo, dat de meerderheid van de dienstmeisjes zwart is. Dienstmeisjes worden vaak slecht betaald, minder dan het wettelijk minimumloon (130 Braziliaanse reais per maand, ongeveer 150 gulden). Het is blijkbaar goedkoper een dienstmeisje te nemen dan een wasmachine te kopen. Een argument van de middenklasse hiervoor is, dat zij vrouwen in dienst neemt die uit het arme Noordoosten komen, vrouwen die nooit naar school zijn gegaan en die anders zouden zijn verhongerd (Caipora Women's Group, 1993: 47-53).
   Mijn onderzoek vond plaats in dit arme Noordoosten. Ik ben daar soms pijnlijk gewezen op het feit dat blank als beter wordt gezien. Zo werd mijn vriendje uit Salvador te donker bevonden. 'Hij is van mijn kleur', zei mijn sleutelinformante. 'Ik zal mijn hand wit verven, opdat je wel met mij gaat dansen', riep een jongen waarmee ik tijdens de festas juninas¹ niet wilde dansen. 'Vandaag maken wij drie poppen, een rijke, een arme en een blanke. De rijke is een mooie slanke vrouw, net als jij', vertelde een vrouw mij op moederdag. 'En de arme dan?' vroeg ik. 'Donker en lelijk, net als wij.' 'Goh Irma, kook jij? Was je je eigen kleren? Ik dacht dat jullie dat niet deden.' Ik voelde me hierbij niet altijd op mijn gemak.

Alleenstaande moeders in Women-Headed Households

In 1995 werd in Latijns-Amerika zo'n 21 procent van de huishoudens door een vrouw geleid, in Brazilië ongeveer 28 procent (World Bank, 1995: 52). Cijfers kunnen verschillen door de definiëring van deze huishoudens. In de literatuur worden deze huishoudens vaak omschreven als 'women-headed households', waarbij onderscheid wordt gemaakt in de facto en de jure 'women-headed households'. De jure wil zeggen dat er in het huishouden geen mannelijke partner of echtgenoot aanwezig is. De vrouw is gescheiden, alleenstaand of weduwe en is verantwoordelijk voor de familie. De facto wil zeggen dat er in het huishouden wel een man is, maar dat deze tijdelijk afwezig is, bijvoorbeeld om elders te werken. Of het wil zeggen dat er wel een man is, maar dat zijn bijdrage aan het huishouden minimaal is (Henderson, 1995: 10).
   Leden uit gezinnen van alleenstaande moeders worden in de literatuur vaak beschreven als slachtoffers. Ze zouden minder kansen hebben en worden in één adem genoemd met leden uit families waarvan het hoofd van het huishouden ziek, alcoholist of oud is (Mariz, 1994: 41). Vanuit de sociale wetenschappen zijn er ook onderzoeken die aantonen dat leden uit deze gezinnen juist beter af kunnen zijn. Bijvoorbeeld doordat het inkomen binnen het huishouden meer evenredig verdeeld wordt, het gezin stabieler is of omdat er minder kans is op lichamelijk geweld (zie Chant, 1985 en 1997, en González de la Rocha, 1995). 'Beter alleen dan in slecht gezelschap', concludeerde in 1997 een studente antropologie in een onderzoek naar alleenstaande vrouwen in een stad in Ecuador.² De meeste onderzoeken zijn echter gericht op stedelijke gebieden. Vanuit mijn interesse voor het platteland wilde ik alleenstaande vrouwen in een ruraal gebied aan het woord laten. Is het alleen misère voor hen? Wat vinden ze zelf van hun situatie? Is het hier ook zo: beter alleen dan in slecht gezelschap?

Canudos: de strijd van het volk

Canudos ligt in de sertão ('het grote lege achterland') van de staat Bahia, op 385 km afstand van de hoofdstad van Bahia, Salvador. Canudos is binnen en buiten Brazilië bekend vanwege de unieke burgeroorlog die hier in 1897 heeft plaatsgevonden. Deze oorlog is door Euclides da Cunha (1902) beschreven in zijn boek Os sertões, dat een klassieker in de Braziliaanse literatuur is geworden. Ook de schrijver Mario Vargas Llosa heeft zich laten inspireren door deze geschiedenis en er het boek De oorlog van het einde van de wereld over geschreven, dat hij zelf beschouwt als zijn beste boek (1996: 165). Een paar jaar nadat de Republiek was uitgeroepen in Brazilië (1888) werd Canudos gesticht door de religieuze leider Antônio Conselheiro (de Raadgever). Onder zijn leiding gingen de bewoners zich organiseren vanuit de beginselen gelijkheid, broederschap, democratie en zelfbestuur. Volgens de ideeën van Conselheiro had de aarde geen eigenaar, maar was de grond van iedereen. Dit in tegenstelling tot het grootgrondbezit dat in het Noordoosten de overhand had. Conselheiro was ook tegen de veranderingen van de regering, zoals die van de scheiding tussen Kerk en Staat en de nieuwe maatregelen voor het innen van belasting. Het bestaan van Canudos was de grootgrondbezitters, de federale overheid en de leiding van de Katholieke Kerk een doorn in het oog. Er werden verschillende militaire expedities naar Canudos gestuurd en met de laatste leed de bevolking een nederlaag waarbij bijna alle inwoners (25.000) omkwamen. De Braziliaanse regering kon weer opgelucht ademhalen: de dreiging van een nieuwe sociale macht was voorbij (Costa, 1990).
   Canudos, nu een plaats met ongeveer 18.000 inwoners, kreeg in 1969 ter compensatie van de gevolgen van de oorlog een stuwmeer, de açude Cocorobó. Dit stuwmeer zorgde voor de voornaamste werkgelegenheid in de plaats: visserij en landbouw, met name bananenteelt. Jarenlang was Canudos daarom een rijke plaats voor wie irrigatiegrond bezat. Maar ook voor kleine boeren met onbevloeide grond zorgden de regens in dit semi-aride klimaat voor voldoende landbouwopbrengst. De sertão werd echter vaak geteisterd door grote periodes van droogte, de grootste vijand van de bewoners die vaak zelfvoorzienende landbouw bedrijven.
   Ook nu is de droogte een actueel thema. Het stuwmeer is bijna opgedroogd en bevat nog zo'n tien procent van de watercapaciteit. Volgens de bewoners regent het al tien jaar niet meer of valt er in ieder geval geen regen van betekenis. Naast de bananenteelt was er voorheen ook volop groente en fruit, zoals watermeloen, tomaten en mango's, maar deze zijn er nauwelijks meer. De visserij is afgelopen, buiten een enkele garnaal om. Enkele boeren houden zich in stand met het fokken van geiten, de enige veesoort die zich goed staande houdt in de sertão.

Canudos: de strijd van de vrouw

Het is onder andere vanwege de droogte dat er in Canudos veel 'women-headed households' zijn. Door de droogte trekken veel jongeren, mannen en ook vrouwen weg naar een grotere stad om werk te zoeken. São Paulo is daarbij absoluut favoriet. Volgens een onderzoek van het Braziliaanse Bureau voor Statistiek werd in 1991 23 procent van de huishoudens in Canudos door een vrouw geleid (IBGE, 1991: 128). Al is dit een indrukwekkend aantal, naar mijn stellige indruk zijn het er meer en is het bureau waarschijnlijk uitgegaan van de jure 'women-headed households'. Door de droogte is de werkloosheid groot onder zowel de mannen als de vrouwen. Het verwerven van inkomen is dan ook het grootste probleem voor de bevolking van Canudos.
   De meesten van de vrouwen uit mijn onderzoek hebben nauwelijks een eigen inkomen. Ze leven van het pensioen van hun ouders, van baantjes bij de gemeente of verdienen iets via het informele circuit door naaiwerk of verkoop van koffie en ijsjes op de wekelijkse markt. Door het ontbreken van goede sociale voorzieningen zijn vrouwen veelal op wederzijdse hulp aangewezen. Geen van de vrouwen ontving steun van haar ex-man. Soms begrepen ze dat niet, meestal echter wel: want ook hij is 'zwak', heeft geen inkomen en moet daarbij vaak voor kinderen uit andere huwelijken zorgen. 'Wat nou hulp van mannen, ze zijn er alleen maar om je met kinderen achter te laten', hoorde ik vaak. De hulp die de vrouwen krijgen, bestaat uit een pak suiker of poedermelk voor de baby's. Dat de vader poedermelk koopt voor de baby is volgens Scheper-Hughes een belangrijke symbolische transactie, omdat hij daarmee erkent dat het kind van hem is. De definitie van een vader is dan ook de persoon die binnen een week de prestigieuze blikken Nestlé brengt, of die deze laat bezorgen door een vriend of tussenpersoon (1992: 232).
   Het gevolg van het gebrek aan inkomsten is, dat de kinderen van de vrouwen soms honger lijden. Veel vrouwen hebben angst voor de dag van zondag, omdat ze bang zijn die dag geen geld te hebben voor de boodschappen. Op zondag is er markt in Canudos en dat is vaak de enige gelegenheid vlees, groente en fruit te kopen. Soms vindt een moeder dat haar kinderen met honger moeten leren leven: beter met honger naar school dan niet naar school. Zefinha, één van mijn sleutelinformantes en zelf ook alleenstaande moeder, begreep niet waarom ik zoveel vrouwen wilde spreken. Want het gaat toch maar om één ding: eten. Temidden van de op het eerste gezicht goed gevoede bevolking zag ik af en toe gezichten die geen uitdrukking meer hebben, of kinderen die te klein zijn voor hun leeftijd. Zefinha, die werkt als wijkverpleegkundige van het consultatiebureau in de armste buurt van Canudos, liet mij voorbeelden van ondervoeding zien: kinderen, ouder dan één jaar, die zes kilo wegen.
   Scheper-Hughes (1992) toont in haar studie over moederliefde in de sertão aan, dat in een samenleving waarin veel kinderen eerder regel is dan uitzondering en waar de kindersterfte hoog is, een bepaalde houding ten opzichte van de dood belangrijk is voor het overleven. Moeders maken vanaf de geboorte van hun kinderen onderscheid tussen kinderen die waarschijnlijk zullen overleven en kinderen die voorbestemd zijn te overlijden. De houding van de moeders is dan zo, zegt Scheper-Hughes, dat zij kinderen die meer kans hebben te overleven meer aandacht geven dan de anderen. Deze onverschillige houding ziet zij als cultureel aangepast aan de misère van de kindersterfte.
   Ik ben te kort in Canudos geweest om iets te kunnen zeggen over de houding van de moeders ten opzichte van kindersterfte, maar kindersterfte is er wel onderdeel van het dagelijks leven. In de relatief korte tijd dat ik met de moeders optrok, heb ik twee keer meegemaakt dat een baby overleed, volgens de deskundigen aan verwaarlozing en ondervoeding. De oudere vrouwen uit mijn onderzoek (boven de 40) hadden het vaak over onvoorstelbare aantallen: 'Ik heb zeventien kinderen gekregen; er leven er negen.'

Machismo: 'Zodra ik zwanger was, ging hij ervandoor'

In de grote steden worden de alleenstaande moeders in de sertão 'weduwen van de droogte' genoemd, maar het vertrek van de mannen op zoek naar werk is niet de enige reden voor het grote aantal alleenstaande moeders. Een belangrijke reden is de houding van de mannen. Namoradores of raparigueras worden ze genoemd: mannen die van veel vrouwen houden en die hun vrouw zo weer voor een andere vrouw verlaten. Machismo noemt de literatuur dit. Machismo slaat op het complex aan ideeën over de verhouding tussen mannen en vrouwen in de Latijnsamerikaanse samenleving. Machismo wijst aan vrouwen een inferieure plaats toe: zij dienen gehoorzaam en onderworpen te zijn aan echtgenoten, vaders en broers en moeten vooral kuis zijn. In Brazilië wordt het machismo geassocieerd met de traditionele waarden van de mannelijke rol in de Braziliaanse cultuur, ofwel kracht en macht, geweld en agressie, mannelijkheid en seksuele potentie (Parker, 1991: 44). Mannen dienen hun mannelijkheid voortdurend te bewijzen en wel door middel van veel seksuele veroveringen en veel kinderen. Het verlaten van een gezin voor een andere vrouw of om hun tijd en geld aan zichzelf te besteden komt daardoor veel voor.
   Het machismo maakt dat het lastig is vrouw te zijn in Canudos. 'Je moet altijd de mooiste zijn. Er zijn steeds vrouwen die je man willen verleiden. Je kunt je man verliezen aan een sexy achterwerk in een korte broek tijdens carnaval of een ander feest', vertrouwde een vriendin mij toe. Een vrouw moet dan ook voortdurend haar man behagen en er alert op zijn er goed uit te zien. 'Lak jij je nagels niet?' vroeg een jongetje van zes aan mij. 'Hoe komt het toch dat mensen uit landen als het jouwe niet zo met hun uiterlijk bezig zijn?' vroeg een vrouw in de groentezaak, toen ik met een gestreept shirt uit Nederland binnenkwam. Ze bedoelde het positief, voegde ze er snel aan toe, toen ze mij wat verdwaasd zag kijken, want ze vindt dat vrouwen in Brazilië zich er veel te druk om maken: 'De vrouwen hier lopen er altijd opgetut bij.'
   Enkele vrouwen uit mijn onderzoek hebben kinderen van drie tot vijf vaders. Op zoek naar intimiteit laten de vrouwen zich steeds weer verleiden. 'Ik dacht, deze blijft bij mij, maar zodra ik zwanger was, ging hij er vandoor', was een veel gehoorde opmerking in mijn interviews. 'Waarom zou ik liegen? Twee van die, drie van die, één van die, van die, van die... Wat kan ik anders zeggen?'
   In een vaste relatie zijn de vrouwen op een gegeven moment het gedrag van de mannen zat. Zo ook mijn sleutelinformante, dona Isabel. Op haar veertigste besloot ze dat ze het beter alleen kon en zette haar man uit huis. Hij had toen al veel kinderen buiten het huwelijk en nu heeft hij op z'n zestigste zo'n dertig kinderen bij zes verschillende vrouwen; zijn jongste kind is drie jaar, jonger dan zijn kleinkinderen.
   Toch duurt het even voordat een vrouw de beslissing neemt haar man te verlaten. Volgens de heersende waarden en normen, beïnvloed door het katholicisme, is het voor een vrouw belangrijk respect te hebben voor de man en dient zij maagdelijkheid en deugdzaamheid na te streven. De verwarrende tegenstelling tussen moraal en machismo maakt dat een vrouw telkens weer toegeeft aan de man, totdat leeftijd of bijvoorbeeld het vaak gebukt gaan onder geslachtsziekten, veroorzaakt door het gedrag van de man, de vrouw zó sterk maakt, dat hij geweigerd wordt. Opnieuw 'trouwen' (er wordt geen onderscheid gemaakt tussen trouwen en samenwonen, beide worden trouwen genoemd) willen de vrouwen toch vaak niet. Bang dat het huwelijk weer mislukt of bang voor haar reputatie houden enkele vrouwen het liever bij één man. Uit gesprekken met alleenstaande vrouwen maak ik ook op, dat vrouwen soms bewust 'manloos' blijven om niet in de situatie van alleenstaande moeder terecht te komen. Want het opvoeden van kinderen is een zeer zware taak waar de meeste vrouwen niet graag alleen aan willen beginnen.

Conclusie

Uit het krantenartikel zou je kunnen concluderen dat vrouwen in Brazilië er geen moeite mee hebben kinderen alleen op te voeden en dat hun kinderen daarbij vaak van verschillende mannen zijn. Uit mijn onderzoek blijkt dat het inderdaad zo is, dat veel vrouwen hun kinderen zonder man opvoeden en dat de kinderen vaak van verschillende mannen zijn. Maar vanuit mijn ervaringen in Canudos kan ik het niet eens zijn met de veronderstelling dat ze er geen moeite mee zouden hebben. Want alleen opvoeden in een gebied dat lijdt onder werkloosheid, die versterkt wordt door de droogte, is zwaar, erg zwaar. Een veel gehoorde uitdrukking is: uma mulher é sofrida, een vrouw lijdt. Een vrouw kan op verschillende manieren lijden. Ze kan lijden onder schaamte voor het alleenstaand moederschap, onder schaamte voor het vragen om hulp, onder het gedrag van de (ex-)man, door het gebrek aan tijd voor zichzelf of door het niet kunnen verkrijgen van voldoende inkomsten. Een vrouw gaat vaak gebukt onder morele lasten. Zo dient zij respect te hebben voor haar man en daarbij maagdelijk en rein te zijn. Als gescheiden vrouw is zij in haar morele waardigheid aangetast en loopt zij het gevaar als prostituée te worden gezien, zeker als zij een nieuw 'huwelijk' aangaat. Dit maakt dat zij het gedrag van haar (ex-)man lang accepteert.
   Maar de conclusie van mijn onderzoek is niet alleen negatief. In Canudos is geloof, hoop en liefde volop aanwezig en dat maakt dat er sterke sociale banden zijn en volop gefeest wordt als het kan. Daarbij is het zo, dat vrouwen elkaar niet snel in de steek laten. Zo werd op het moment dat ik wegging een huis gebouwd voor de armste vrouw uit mijn onderzoek. Met hulp van de hele gemeente kan zij haar kinderen nu een goed onderkomen bieden, zo liet één van de nonnen met wie ik veel optrok, mij onlangs in een brief weten.

Noten

1. In juni worden veel volksfeesten gehouden ter ere van de heiligen Santo Antônio, São João en São Pedro. In Canudos is Santo Antônio het belangrijkste feest; het wordt gehouden van 1 t/m 13 juni.
2. Zie Sonja Leferink, CAhier, jaargang 6, nummer 3, 1997.

- Caipora Women's Group, 1993. Women in Brazil. London: Latin American Bureau (Research and Action).
- Chant, Sylvia, 1985. Single Parent Families: Choice or Constraint? The Formation of Female - Headed Households in Mexican Shanty Towns. Development and Change, 16 (4), pp. 635-653.
- Chant, Sylvia, 1997. Women-Headed Households: Diversity and Dynamics in the Developing World. London: MacMillan Press.
- Costa, Nicola S., 1990. Canudos: Ordem e Progresso no Sertão. São Paulo: Editora Moderna.
- Da Cunha, Euclides, 1944. Rebellion in the Backlands. Chicago: University of Chicago Press. (Translation of 1902. Os sertões. Rio de Janeiro: Livraria Francisco Alves.)
- González de la Rocha, Mercedes, 1995. The Urban Family and Poverty in Latin America. Latin American Perspectives, 22 (2), pp. 12-31.
- Henderson, Helen Kreider, 1995. 'The Gender Division of Labor.' In: H.K. Henderson (ed.), Gender and Agricultural Development. Tucson: University of Arizona Press, pp. 3-11.
- IBGE, 1991. Censo Demográfico do Brasil - 1991- Bahia. Salvador: Instituto Brasileiro de Geografía e Estatística, pp. 127-131.
- Mariz, Cecília Loreto, 1994. Coping with Poverty: Pentecostals and Christian Base Communities in Brazil. Philadelphia: Temple University Press.
- Parker, Richard G., 1991. Bodies, Pleasures and Passions: Sexual Culture in Comtemporary Brazil. Boston: Beacon Press.
- Simpson, Amelia, 1993. Xuxa: The Mega-Marketing of Gender, Race, and Modernity. Philadelphia: Temple University Press.
- Scheper-Hughes, Nancy, 1992. Death Without Weeping: The violence of Everyday Life in Brazil. Berkeley and Los Angelos: University of California Press.
- Vargas Llosa, Mario, 1988. De oorlog van het einde van de wereld. Amsterdam: Meulenhoff. (Vertaling van 1981, La Guerra del Fin del Mundo.)
- Vargas Llosa, Mario, 1996. Een manier om ongeluk te bestrijden. Literaire autobiografie. Amsterdam: Meulenhoff.
- World Bank, 1995. Brazil: A Poverty Assessment. Washington, Rep. No. 14324-BR d.d. June 27, 1995, Vol I: Main Report, pp. 49-52.