Op 1 januari 1999 zat ik in het vliegtuig naar Guatemala. Na een aantal drukke maanden van voorbereiding ging ik dan eindelijk naar het land van bergen en vulkanen om onderzoek te doen naar het onderwijs in een indígena dorp. Waar precies wist ik nog niet. Er wachtte eerst een aantal intensieve weken op mij met taallessen en besprekingen met de organisatie waarvoor ik dit onderzoek heb uitgevoerd.
   Guatemala is rijk aan culturele verschillen. Naast de vele verschillende klimaten is er een grote diversiteit aan talen (24) en dialecten. Men kan de bevolking verdelen in vier groepen: de ladinos, de meer westers georiënteerde bevolkingsgroep die zich onderscheidt van de inheemse bevolking; de Maya's, de bevolkingsgroep afkomstig van de oorspronkelijk Maya bevolking; de Garífuna, de bevolkingsgroep afkomstig van Afrikaanse slaven en de Xinka's, eveneens afkomstig van vroegere bewoners. Guatemala is een land dat tientallen jaren achtereen in het teken stond van oorlog, geweld en discriminatie. Voor de inheemse bevolking duurde de onderdrukking echter al veel langer. Sinds het vredesakkoord in 1996 zijn er in Guatemala ontwikkelingen om de rechten van de inheemse bevolking gelijk te stellen aan die van de rest van de bevolking. Naast de nodige veranderingen in de wet en in de sociale voorzieningen dient ook het onderwijs opnieuw vorm te krijgen.

Het thema van het onderzoek is Educación Maya en verwijst naar het onderwijs aan en door de inheemse bevolking van Guatemala. Het onderwijs dat momenteel wordt aangeboden aan kinderen in inheemse dorpen, is op een westerse leest geschoeid en dient slechts het doel de kinderen te 'castellanizeren', met andere woorden, spaanstalig te scholen in lezen en schrijven. Sinds het eerste congres Educación Maya in 1994 zijn de activiteiten voor de institutionalisering van Educación Maya begonnen. In 1998 is het plan van aanpak voor de onderwijshervormingen gepresenteerd met behulp van de diverse organisaties die actief zijn in het onderwijs. Naast deze organisaties vormt ook de Academia de las Lenguas Maya's een belangrijke schakel in de bevordering van bilinguïstisch onderwijs en het vastleggen van de Maya-talen in schrift. Dankzij de inzet van vele organisaties en gemotiveerde mensen is er een proces op gang gekomen om het formele onderwijs daadwerkelijk deel uit te laten maken van de cultuur van de bevolking. Aandachtspunten bij dit proces zijn onder andere: bilinguïstisch onderwijs, flexibel curriculum, participatie van de bevolking en de overdracht van eigen kennis en waarden van de gemeenschap.
   De eerste vijf weken verbleef ik in Antigua, een echt toeristenstadje waar iedere reiziger aan zijn trekken komt: de koloniale stijl, de drie vulkanen op een rij en natuurlijk het stadspark en de vele toeristenrestaurants en café's. Voor mij was Antigua niet zo'n paradijs. Hoewel ik toch elke dag hard aan het studeren was en in de bibliotheek verbleef, miste ik de mensen voor wie ik kwam: de indígena, afstammend van de oorspronkelijke bewoners, de Maya. Eind februari was het wel zover. Na al enkele korte reisjes gemaakt te hebben door de Hooglanden kon ik naar het dorp afreizen voor mijn onderzoek. In overleg met Proyecto de Movilizador de Educación Maya (PROMEM), de organisatie waarvoor ik dit onderzoek heb uitgevoerd, is San Pedro La Laguna uitgekozen als onderzoekslocatie. Het is een dorp aan het meer Atitlán, dat enerzijds sterk beïnvloed is door de stad en kleinschalig toerisme en anderzijds nog een sterk eigen culturele identiteit heeft weten te behouden.
   PROMEM verricht onderzoek en ondersteunt de diverse organisaties die werkzaam zijn voor Educación Maya in Guatemala. De doelstelling van dít onderzoek is het leveren van een bijdrage aan Educación Maya door middel van onderzoek in San Pedro La Laguna naar het onderwijs dat gegeven wordt door de ouders en de gemeenschap, en een analyse van het onderwijs op de lagere school om te kijken hoe de lagere school kan bijdragen aan Educación Maya. Onderwijs wordt gedefinieerd als een cultureel proces en als de agent van cultuuroverdracht van generatie op generatie, zoals kennis en normen en waarden. Het onderwijs vóór de komst van de school in de inheemse gemeenschappen is gedefinieerd met de term thuis-onderwijs. Educación Maya is het integrale concept van het formele onderwijs én het onderwijs-thuis, met als doel culturele ontwikkeling en het verbeteren van de sociaal economische situatie. Het doel van Educación Maya is dus het bijeenbrengen van de twee soorten onderwijs met als uitgangspunt het thuis-onderwijs. Het thuis-onderwijs vertegenwoordigt de eigen cultuur, taal, kennis en gewoontes.
   Vanwege de complexiteit van de culturele situatie in het dorp, onder andere door veel economische veranderingen, deed ik eerst onderzoek naar de verschillen tussen het thuis-onderwijs van nu en dat van vroeger. Daarnaast analyseerde ik het onderwijs in een specifieke klas op een lagere school in het dorp en analyseerde ik het onderwijs thuis dat gegeven wordt door de ouders van dezelfde kinderen in de klas. Ik beperkte me hierbij tot drie families met elk meerdere schoolgaande kinderen. Door middel van interviews en vele informele gesprekken onderzocht ik de eventueel bestaande problemen en de meningen ten aanzien van de nieuwe ontwikkelingen op de scholen in het dorp. Het onderzoek heb ik met goed verloop afgerond en ik keerde terug met een grote hoeveelheid informatie. Eind juni schreef ik de laatste stukken voor mijn onderzoeksrapport, gecombineerd met mijn literatuurscriptie. Het rapport schreef ik in het Spaans, zodat de organisatie en het dorp daar ook inzicht hebben in de resultaten.
   De resultaten bevestigen de problemen die de school veroorzaakt, en laten de verstoring van het eigen onderwijssysteem zien. Een belangrijk onderdeel van het eigen onderwijssysteem vormt de 'tradición oral', de orale traditie, waarmee normen en waarden worden overgebracht door middel van verhalen en die tevens reageert op nieuwe gebeurtenissen door deze te verwerken in de verhalen. De orale traditie is aan het verdwijnen, terwijl er geen ander middel voor in de plaats is gekomen. Tevens brengen de ouders minder tijd door met hun kinderen, waardoor zij hun kinderen minder leren. Onder grote druk van de overheid hebben de ouders de school geaccepteerd. Ze verwachten nu, dat de school zorg zal dragen voor het onderwijs van hun kinderen. De school maakt echter geen deel uit van de gemeenschap en leert de kinderen voornamelijk de beginselen van lezen en schrijven in het Spaans en het maken van rekenopdrachten. De kennis en houding van de scholen en ouders ten opzichte van het concept Educación Maya waren overwegend positief, maar riepen ook vraagtekens op. Er werden ook argumenten ingebracht tégen bilinguïstisch onderwijs. Voor de resultaten verwijs ik verder naar mijn verslag en scriptie.

Dankzij de medewerking van de plaatselijke instanties en de gastvrijheid van de families was ik in staat het onderzoek binnen de vooraf bepaalde tijd volledig uit te voeren. Belangrijk tijdens mijn onderzoek waren de medewerking van de lagere school, het vinden van geschikte families en het vinden van sleutelinformanten voor informatie over de onderwijssituatie van vroeger en over de huidige ontwikkelingen. Het vinden van de school had mijn prioriteit; daarna ging het vinden van families zeer goed. De sleutelinformanten vond ik met behulp van studenten van de Academia de las Lenguas Maya's van de regio Tz'utujiil, die gehuisvest is in San Pedro La Laguna.
   Belangrijke, voorziene problemen waren de beperkte onderzoekstijd en de eventuele taalproblemen. De onderzoekstijd is door zeer efficiënt gebruik en hard werken, maar vooral door de medewerking van het dorp geen probleem geworden. Taalproblemen deden zich wel voor, maar met behulp van een tolk die tevens op de hoogte was van het onderzoeksthema, werden deze deels opgelost. Daarnaast spraken er in elke familie meerdere personen Spaans, zodat mijn gebrek aan kennis van het Tz'utujiil geen groot obstakel vormde.
   Belangrijke pluspunten tijdens het onderzoek waren de medewerking van het dorp en de medewerking van de school, maar ook de introductie die verzorgd werd door een student, eveneens werkzaam voor PROMEM en zelf afkomstig uit San Pedro La Laguna. Doordat ik door hem werd voorgesteld in de eerste week van mijn verblijf in het dorp, kreeg ik het vertrouwen van de mensen. Daarnaast zorgden de kinderen op school en de families voor veel ontspanning en plezier. De interactie tussen mijzelf en de families was zeer intensief, omdat ik bij hen woonde en als bewoner meedraaide in het huishouden. De verbazing over en onbekendheid met elkaars gebruiken zorgden voor veel grappige situaties en mooie en bizarre momenten.
   Terugkijkend op de afgelopen tijd realiseer ik me, hoeveel je leert tijdens het hele onderzoeksproces, van voorbereiding tot aan het inleveren van je verslag. Reeds bij terugkomst is dit merkbaar, maar het leerproces zet zich voort in de daaropvolgende tijd van schrijven. De beslissing om het verslag in een voor mij derde taal te schrijven was er een, waar ik nog vaak aan terugdenk. Ik adviseer medestudenten hier goed over na te denken, vooral als je de taal nog slechts korte tijd spreekt. Ondanks alle linguïstische problemen en het feit dat je niet het niveau haalt, dat je in je eigen taal nastreeft, verdient het naar mijn mening de voorkeur het rapport te schrijven in de taal van het betreffende land. Vooral wanneer het gaat om toegepast onderzoek voor een ontwikkelingsorganisatie.