Ierse travellers maken deel uit van een culturele gemeenschap die in veel opzichten duidelijk afwijkt van de rest van de Ierse samenleving. Zij onderscheiden zich vooral op basis van het nomadische ideaal dat zij aanhangen. Mede hierdoor vertonen zij veel overeenkomsten met zigeuners en 'travellers' uit de rest van de wereld. De groep Ierse travellers is niet erg omvangrijk; in de republiek Ierland wonen of reizen vijfentwintigduizend travellers en in Noord-Ierland vijfduizend (Murphy & McDonagh, 2000).
   In de 'traveller-literatuur' komt duidelijk naar voren, dat travellers de laatste decennia in toenemende mate gediscrimineerd en gestigmatiseerd worden. Deze ontwikkeling kan volgens een groot aantal wetenschappers geplaatst worden in de context van relatief recente staat- en natievormingsprocessen in Ierland. Nationalistische politici verkondigden na de Ierse onafhankelijkheid (1921) het ideaal van een homogene Ierse bevolking. Naarmate dit ideaal meer nadruk kreeg, werden travellers vooral op basis van hun nomadische leefwijze steeds meer als outsiders gezien.
   Het aanvankelijke homogeniteitsstreven van nationalistische Ierse politici is inmiddels taboe. Ierse politici prijzen zich tegenwoordig juist om hun multiculturalistische politieke oriëntatie. Helaas brengt de politieke ommekeer echter weinig feitelijke veranderingen in de hedendaagse positie van travellers.
   Het nieuwe 'multiculturele ideaal' waar nationale politici blijk van geven, stuit op lokaal niveau doorgaans op veel weerstand. Het gros van de Ierse bevolking lijkt niet makkelijk afstand te doen van zijn opvattingen over 'wie echt Iers is en wie daar buiten valt'. Deze respons op de 'nieuwe nationale doelstellingen' wekt echter geen verbazing, gezien de daadwerkelijke homogeniteit van de Ierse bevolking (91,6% is katholiek) en het (tot voor kort) ontbreken van een immigranteninstroom. Ierland was door zijn geografische locatie en zijn economische situatie eerder een land van emigratie dan van immigratie. Engeland verleende vluchtelingen traditioneel gezien asiel, waardoor zij niet richting Ierland kwamen. Daarbij was de Ierse economische situatie tot voor kort niet erg rooskleurig. Pas de laatste tien jaar is de Ierse economie tot bloei gekomen, waardoor steeds meer asielaanvragen worden ingediend en steeds meer Europeanen en Amerikanen in Ierland komen werken en studeren.¹
   Vanwege de relatieve homogeniteit van de Ierse bevolking en het feit dat Ierland pas recent te maken heeft met een grote diversiteit aan culturele invloeden, is er tot voor kort niet echt aanleiding geweest om over multiculturalisme en pluraliteit na te denken. Nog steeds geven 'anderen' aanleiding tot angstige begrenzing van de 'eigen, authentiek Ierse identiteit'. Een gevoel van trots op de eigen taal, religie, het rurale landschap en een actieve betrokkenheid bij de nationale Ierse gemeenschap zijn de pijlers van een rechtmatige claim op 'de Ierse identiteit'.

Oppervlakkig bekeken hebben travellers veel overeenkomsten met Ieren. Allereerst geven travellers evenals sedentaire Ieren (settled) veelal aan trots te zijn op 'hun Ierland'. Ondanks de mate waarin zij in Ierland gediscrimineerd worden, hebben zij duidelijk het gevoel dat Ierland hun 'thuis' is. Ook sluit hun loyaliteit aan de rooms-katholieke kerk aan op het profiel van 'de Ierse identiteit'. Daarnaast tonen travellers, evenals veel settled, belangstelling voor onderwijs in Gaelic en hebben zij op het gebied van muziek voorkeur voor 'traditionele' en vaak ook nationalistische Ierse liederen. Bovendien worden nationale feestdagen zowel door settled als door travellers uitbundig gevierd.
   Uit dagelijkse confrontaties blijkt echter, hoe scherp de sociale boundaries tussen settled en travellers zijn. Travellers wordt in het alledaagse leven duidelijk gemaakt, dat zij geen gelijkwaardige Ieren zijn. In een enquête in het kader van de campagne 'Citizen Traveller', waar 8000 settled aan hebben meegewerkt, komt deze negatieve houding duidelijk naar voren: 81% van de settled wil geen vriendschap met travellers, 96% wil hen niet als familie en 47% wil niet dat zij in hun buurt wonen, terwijl 71% van de ondervraagden zegt nooit contact te hebben gehad met travellers. Talloze travellers illustreren deze statistische gegevens. Zij geven aan dagelijks op alle maatschappelijke vlakken een hoge mate van sociale buitensluiting te ervaren. Mary, een 45-jarige traveller uit Tullamore, verzucht dat ze zich elke dag gedwongen ziet weerstand te bieden tegen de discriminatie waarmee ze te maken heeft. Elke dag moet ze een nieuwe strijd leveren:

It's a struggle, everyday it's a different struggle at a different level with a different approach; it's always a fight, you will always have to be up there to challenge what's been said. Discrimination is going on in all walks of live, it's going on with teachers, it's going on with guards and it's going on with doctors.

I remember one incident where a group of them moved into my area and a certain publican began to serve them and we, the police, were being called out every night to break up rows. Now we wanted a quite life, so the sergeant and myself and some gentlemen, we decided to get rid of them. We went down to their camp, tore down their tents and literally kicked them out of the place and we got back to out quite life.

In het CROSSCARE rapport (1993) komt naar voren, dat settled in theorie positief staan tegenover het aanbrengen en verbeteren van gepaste accommodatie voor travellers, maar hiertegen sterk in verweer komen, als deze accommodatie in hun buurt wordt aangelegd. In dat geval worden vaak buurtprotesten georganiseerd, waarmee de settled vaak succesvol deze 'dreiging' weten af te wenden. De unofficial sites, die noodgedwongen zijn ontstaan door het tekort aan traveller-accommodatie en de problemen die de grote official halting sites met zich meebrengen, roepen woede op in gemeenschappen. Deze woede van de lokale bevolking is op travellers gericht, terwijl de fout bij de lokale overheden ligt, die erin falen travellers van gepaste accommodatie te voorzien (Murphy & McDonagh, 2000: 12).
   De belangrijkste reden voor deze houding is het hedendaagse onbegrip dat settled hebben ten aanzien van hun nomadische levenswijze. Volgens Okely (1997: 84) kunnen settled de keuze voor een nomadische levenswijze niet bevatten: 'The Gypsies of Europe ... are homeless and quite happy. But by appearing to have lost their home so carelessly they put themselves beyond the pale of reason.' De houding van een groot aantal settled is, dat travellers zich door deze levenswijze buiten de maatschappij plaatsen. Omdat travellers niet participeren in de samenleving, is het volgens veel settled logisch dat travelers minder recht hebben op de voordelen die de samenleving te bieden heeft.
   Volgens McLaughlin is de intolerantie ten aanzien van travellers en hun nomadische levenswijze sterk aangewakkerd door staat- en natievorming na de Ierse onafhankelijkheid in 1921. Het nieuwe Ierland werd niet alleen opgebouwd door de 'dappere, sterke en onverschrokken rurale bevolking', maar werd ook ingericht naar de wensen van deze groep. De 'rurale fundamentalisten' van het nieuwe Ierland maakten orde en beschaving tot de orde van de dag. Elke ongecontroleerde actie werd opgevat als bewijs voor het feit dat het culturele en beschaafde fineerlaagje van Ierland erg dun was. Travellers, besmet door armoede en nomadisme, werden gezien als een bedreiging van de orde en beschaving van het onafhankelijke Ierland. Zij wekten angst op, omdat ze ontoegankelijk leken voor de beschavingsmissie van de nieuwe bestuurders. Als 'meesterloze vagebonden' zouden zij het imago van 'het moderne Ierland' kunnen aantasten. De mogelijkheid die travellers door hun nomadische levenswijze hadden om aan het fijnmazige netwerk van lokale en bestuurlijke controle te ontsnappen, werd door veel settled als beangstigend ervaren (McLaughlin, 1998).
   Er is vaak sprake van een spanningsveld tussen sedentaire bevolkingsgroepen en nomadische groepen. Nomadisme wordt door sedentaire burgers gezien als een afwijking, omdat het niet overeenkomt met de norm, oftewel een sedentair bestaan. In de West-Ierse folk-verhalen die Lady Gregory (1974) heeft verzameld, wordt benadrukt dat Tinkers door hun nomadische leefwijze tot permanente outsiders veroordeeld waren. Nomadisme en de lage sociale status van Tinkers werden vaak uitgelegd als straf voor een onethische levenswijze en slecht religieus gedrag. In een van haar verzamelde verhalen worden Tinkers afgeschilderd als de enige groep die ermee kon instemmen dat Christus' handen en voeten met spijkers aan het kruis bevestigd werden: 'In a third account it was said that the Tinkers were the only ones who would agree to drive nails into the hands and feet of Christ and that is why they have to walk the world.' (Gregory, 1974: 197)
   Vaak wordt nomadisme geassocieerd met een levenswijze die 'afstamt uit het verre verleden'. Volgens Okely (1983: 24) worden nomaden ofwel sentimenteel ofwel negatief beschouwd als 'overblijfselen' van een denkbeeldige lineaire ontwikkeling waarbinnen een sedentair bestaan als enige superieure toekomst gezien wordt. Travellers werden sinds 'de nieuwe Ierse staat in 1921' steeds meer beschouwd als 'buitenstaanders' en pathologisch ongeschikt voor de nationale samenleving (McLaughlin, 1998: 417). Deze superieure houding van settled kan volgens McLaughlin op onbewust niveau gehandhaafd worden: 'Because of their history of economic sufficiency and the presumed universal validity of their way of life, they tend to claim for themselves the mantle of universalism, to be models to which all others can aspire and be assimilated into: they purport to be beyond ethnicity.²

Travellers roepen niet enkel negatieve associaties op bij settled. De beeldvorming over travellers heeft een paradoxaal karakter. Enerzijds worden travellers buiten het communicatieveld van settled gehouden, waardoor hen in het dagelijks leven het idee gegeven wordt geen deel uit te maken van de Ierse samenleving. Anderzijds worden travellers in kunst en cultuur vaak nostalgisch aan 'authentiek Ierland' gerelateerd. In de context van het koloniale verleden van Ierland krijgt nomadisme, dat gelijkgesteld wordt aan het verzet tegen overheersing, een positieve betekenis. In kunst en cultuur bestaan dan ook grote raakvlakken tussen traveller-identiteit en Irishness. De traveller-gemeenschap vormt volgens Caroline Dissel een veilige 'open categorie' die het Ierse publiek de mogelijkheid biedt om vanuit een veilige afstand te reflecteren over 'Irishness'.
   Helleiner constateert, evenals Dissel, een gelijkenis tussen de hedendaagse constructie van de traveller-identiteit en de koloniale constructie van de Ierse identiteit. Zij benadrukt dat de geschiedenis van 'Ierse reizenden' vanaf de Middeleeuwen tot het midden van de negentiende eeuw beschreven en geconstrueerd is in de context van Engels kolonialisme (Helleiner, 1995: 533). Helleiner wijst erop dat mobiliteit al vanaf de twaalfde eeuw bestond, maar pas vanaf de zestiende eeuw onder invloed van Engels discours geassocieerd werd met barbarisme. Engelsen gebruikten de mobiliteit van de Ierse bevolking als bewijs voor Ierse inferioriteit en poogden deze mobiliteit terug te dringen in hun 'beschavingsmissie'. Deze beschavingsmissie leidde tot een aanzienlijke afname in de mobiliteit van de Ierse bevolking. De groep mensen die hun reizend bestaan in Ierland voortzetten, representeerden voor de overige Ieren een schakel met het Keltische Ierland en verzet tegen de verengelsing van de Ierse samenleving. Engelse autoriteiten associeerden Ierse travellers met katholicisme en rebellie, met als gevolg dat Engelse politici zich sterk maakten voor de onderdrukking van deze groep.
   Traveller-identiteit wordt alleen op veilige afstand aan de kern van de Ierse nationale identiteit gekoppeld. De 'goede en authentieke' travellers, die inderdaad veel raakvlakken met Irishness vertonen, zijn volgens veel settled veranderd en bestaan alleen nog in verhalen. De travellers van tegenwoordig zijn gestigmatiseerd als uitkeringstrekkers, profiteurs, dieven en materialisten. Nomadisme heeft in de hedendaagse context aan waardering en nostalgie ingeboet. Waar nomadisme in koloniale context nog positieve connotaties heeft, wordt een nomadische levenswijze tegenwoordig geassocieerd met belastingontduiking, diefstal en vervuiling.
   De interpretatie van traveller-identiteit is per betekenisdomein sterk verschillend. In het dagelijkse leven ervaren travellers een hoge mate van sociale buitensluiting, terwijl zij in kunst en literatuur juist de kern van de Ierse identiteit representeren. Deze paradoxale situatie kan beter begrepen worden, als zij geplaatst wordt in het licht van het koloniale verleden van Ierland. Een tweede paradox bestaat uit het feit, dat termen als 'multiculturalisme', 'pluralisme' en 'human rights' veel gebezigd worden in nationale politieke debatten, terwijl de positie van travellers de laatste tien jaar steeds verder is verslechterd. Het nationale 'multiculturele ideaal' vindt nauwelijks gehoor bij de lokale politici die dit ideaal zouden moeten realiseren. De sterk achtergestelde positie van travellers en de recente toestroom van immigranten stelt Ierland voor een grote uitdaging.

Noten

1. Het aantal asielaanvragen is van 39 in 1992 gestegen naar 6507 in 1999 (91 in 1993, 362 in 1994, 424 in 1995, 1172 in 1996, 3883 in 1997 en 4626 in 1998). 40,1% Van deze aanvragen waren afkomstig van Roemenen, 34,3% van Nigerianen, 11,8% van Zaïrezen, 7,8% van Algerijnen en 6% van Polen. (bron: http://www.irlgov.ie/justice/publications/asylum/intergration.pdf)
2. McLaughin, 1994: 115. Nira Yuval-Davis constateert eveneens dit universalisme van dominante ethnies: 'One of the measures of the success of hegemonic ethnicities is the extent to which they succeed in 'naturalising' their ideologies and practices to their own advantage.' (Nina Yuval-Davis, 1997: 194)

Literatuur

- CROSSCARE Report, 1993. Accommodating Travelling People. Dublin: The Stationary Office.
- Gregory, L.A., 1970 (1903). Poets and Dreamers. Gerrard's Cross: Collin Smythe.
- Helleiner, J., 1995. Gypsies, Celts and Tinkers: Colonial Antecedents of Anti-Traveller Racism in Ireland. Ethnic & Racial Studies vol. 18, issue 3, pp. 532-554.
- McLaughlin, J., 1998. The political geography of anti-Traveller Racism in Ireland: the Politics of Exclusion and the Geography of Closure. Political Geography vol. 17, issue 4, pp 417-435.
- Murphy, F. & C. McDonagh (eds.), 2000. Travellers: Citizens of Ireland: Our Challenge to an Intercultural Irish Society in the 21st Century. Dublin: The Parish of the Travelling People.
- Okely, J., 1994. An Anthropological Perspective on Irish Travellers. In: M. McCann et al., Irish Travellers: Culture and Ethnicity. Antrim: W&G Baird Ltd, pp. 1-21.
- Okely, J., 1983. The Traveller-Gipsies. Cambridge: Cambridge University Press.
- Yuval-Davis, N., 1997. Ethnicity, Gender Relations and Multiculturalism. In: Werdner Pnina & T. Modood (eds.), Debating Cultural Hybridity: Multi-cultural Identities and the Politics of Anti-racism. Zed Books Ltd: London, pp. 193-208.