Inleiding

Zo rond mijn vijftiende jaar werd mijn interesse gewekt voor de 'boot camps', die toen al regelmatig in het nieuws en op de televisie waren. Een Amerikaanse overste, in gesteven groen legerpak, hoed, staf en al, bulderend naar zes net aangekomen jongens, vulde mijn televisiebeeld en woonkamer. Bij elke 'ongepaste' blik of beweging van de jongens werd er een vloedgolf van intimiderende woorden en blikken over hen uitgestort. De jongens, kaalgeschoren en met de harde blik van het straatleven in hun ogen, stapten uit een gepantserde bus de inrichting binnen. Trots en met een uitdagende blik gaven ze te kennen, dat ze 'alles al hadden gezien in hun korte leventje' en 'niets hen meer zou kunnen shockeren of doen bewegen'. Binnen tien minuten lag er een jongen op zijn buik op de grond push-ups te doen, de volgende stond met tranen in de ogen nietsziend voor zich uit te kijken, terwijl de vier andere jongens naar de grond staarden. Wat was ik blij dat ik daar niet opgesteld stond ...
   Zes jaar later is een Nederlandse afleiding van de 'boot camps' het richtpunt van mijn onderzoek. Hoe controversieel dit onderwerp is, bleek al toen ik er in april van het jaar 2000 in de werkgroep op de Universiteit Utrecht mee naar buiten trad. Mijn voorstel om mijn onderzoek op 'boot camps' of disciplineringsprojecten in Nederland te richten leverde direct voor- en tegenstanders op. Ter plekke ontstond er een 'lichte' discussie. Dat is gedurende mijn hele onderzoek zo gebleven: voor- en tegenstanders van disciplineringsprojecten bij mijn respondenten, onderwijzers, in mijn vriendenkring, familie en (last but definitely not least) in de media. Met name wat betreft Marokkaanse delinquente jongens, wordt er van de kant van de bevolking steeds meer geroepen om hardere strafmaatregelen.
   De jeugdcriminaliteit in Nederland is niet gelijkmatig over de bevolking verdeeld. De groep die thans in de criminaliteit verhoudingsgewijs prominent aanwezig is, is de Marokkaanse groep. De problemen met Marokkaanse jongens in de Nederlandse samenleving zijn algemeen bekend. Marokkaanse jongens worden genoemd in bijna alle aspecten van de criminaliteit. Dit wordt bijna dagelijks breed uitgemeten in de media. De machteloosheid van de politie en het onvermogen van het strafrechtelijk systeem om daar adequaat op te reageren zorgen voor vele woedende reacties van de kant van de Nederlandse bevolking. De bevolking roept om een nieuw alternatief dat de hoge criminaliteit onder deze jongens tegen kan gaan. Zo is Tweede-Kamerlid W. van de Camp (CDA) van mening, dat 'het regime en het karakter van de huidige straffen als te licht worden ervaren'. De korpschef van regio Utrecht P. Vogelzang sluit zich bij deze mening aan (NRC Handelsblad 29-05-2001). In het Nederlandse strafrecht is er echter tot acht jaar geleden weinig ruimte geweest voor strenge disciplinering. Sinds 1993 zijn er initiatieven genomen om door middel van disciplinering jongeren weer op het rechte pad te brengen. De wetenschappers - en met name antropologen - hebben tot op heden weinig onderzoek verricht naar de werking en de effectiviteit van disciplineringskampen op etnische minderheden.
   Mijn onderzoek heeft zich gericht op het disciplineringsproject 'De Uitdaging', dat uitgevoerd is bij Defensie, een disciplineringsinstelling bij uitstek. In mijn onderzoek naar De Uitdaging is nagegaan of een confronterend project met strenge discipline ook vruchten afwerpt bij geresocialiseerde Marokkaanse jongens, die hun weg moeten vinden in de maatschappij. De vraagstelling in dit onderzoek is: "Wat is de effectiviteit van het disciplineringsproject De Uitdaging op de criminaliteit van de Marokkaanse jongens die participeren in het project?"
   In dit artikel zal eerst ingegaan worden op de criminaliteit van Marokkaanse jongens. Vervolgens zal kort ingegaan worden op de gebruikte methoden tijdens het onderzoek. Daarna wordt het project De Uitdaging beschreven. Tenslotte wordt het artikel afgesloten met een conclusie.

Marokkaanse delinquente jongens

Veel Marokkaanse gezinnen leven aan de onderkant van de maatschappij. Ze worden als één van de grote probleemgroepen in de samenleving gezien, zowel op economisch als op maatschappelijk gebied. De problemen die allochtone jongeren in Nederland ondervinden, worden veelal toegeschreven aan hun specifieke levensomstandigheden in de Nederlandse maatschappij (Angenent 1997: 21). Hierin speelt de slechte sociaal-economische positie van veel allochtone jeugdigen een rol: laag onderwijsniveau, veelal afgebroken schoolopleiding, hoge werkloosheid.
   Allochtone jongeren in Nederland leven op het kruispunt van twee culturen: de Nederlandse cultuur en de allochtone cultuur. De meesten weten daar goed mee om te gaan. Toch kan het leven tussen twee culturen ook veel spanningen met zich meebrengen. Dit blijkt uit de moeilijkheden die ontstaan bij de opvoeding van Marokkaanse jongens in Nederland.
   Net zoals in Marokko is er binnen Marokkaanse gezinnen in Nederland sprake van strenge discipline en hiërarchische verhoudingen. Van zowel Marokkaanse ouders als van hun kinderen wordt een bepaalde rol verwacht. Dit rolgedrag geeft houvast in de opvoeding. Het ouderlijk gezag staat centraal en daarbij zijn gehoorzaamheid, eerbied en respect belangrijke opvoedingsdoelen (Bruinsma 1998; Pels 1998; van der Werf 1994). Verder gaan Marokkaanse ouders ook in Nederland uit van de gedachte, dat de opvoeding van de kinderen beëindigd kan worden bij hun veertiende levensjaar. Jongens onder de leeftijd van veertien jaar hebben in de Marokkaanse cultuur nog de mogelijkheid om speels en ongecontroleerd gedrag te vertonen. In de Marokkaanse opvoeding wordt er geen overleg gepleegd tussen ouders en kinderen over 'goed en kwaad', maar wordt de grens gelegd bij de straf (correctie) die kinderen krijgen bij het vertonen van ongepast gedrag. Door het continu uitproberen en aftasten van de grenzen komen jongens erachter, wat de gevolgen zijn van hun gedrag. Terwijl de kinderen vanaf een vastgestelde leeftijd geconformeerd gedrag moeten vertonen, kan hen tot het veertiende levensjaar geen onverantwoordelijkheid en eerloos gedrag worden verweten (Van Gemert 1998).
   Na het veertiende levensjaar vervullen ouders geen andere dan een adviserende en een corrigerende rol. Dit heeft wel andere gevolgen voor de Marokkaanse jeugd in Nederland dan de jeugd in Marokko. De adolescentiefase, die in de Nederlandse opvoeding bij uitstek ruimte biedt om de volwassen wereld te verkennen, wordt door Marokkaanse jongens overgeslagen. In een wereld waar er grotere vrijheden heersen, controle en bescherming van de familie vaak niet aanwezig zijn (het gedrag van Marokkaanse kinderen in de publieke sfeer wordt niet als een verantwoordelijkheid voor het gezin gezien, maar als een verantwoordelijkheid voor publieke instanties) en waar de opvoeding bestaat uit leren van botsingen met de grenzen die gesteld worden, is de kans op misstappen van de Marokkaanse jongens groter. Misstappen waar Marokkaanse jongens verantwoording voor moeten afleggen als volwassen mannen (Van Gemert 1998: 71-89).
   De Marokkaanse ouders geven het vaak na vele conflictsituaties op en wijzen hun kind op zijn eigen verantwoordelijkheid. De Marokkaanse ouders verliezen daarmee grip op hun zoon, terwijl hij de vrijheden die hij thuis niet kreeg, verkent op straat. In de puberteit waarin juist behoefte is aan structuur en discipline, worden deze jongens vrij gelaten. De kans dat zij in het criminele circuit terechtkomen, wordt daarmee vergroot. Marokkaanse jongens zijn dan ook disproportioneel oververtegenwoordigd in het criminele circuit. Allereerst zijn Marokkaanse jongens oververtegenwoordigd in de populatie jeugdige delinquenten. Ten tweede komen Marokkanen op gemiddeld jongere leeftijd in aanraking met de politie. Ten derde is het aantal Marokkaanse verdachten in de afgelopen jaren gegroeid, terwijl het aantal verdachten uit andere etnische groeperingen afgenomen is (Van Gemert 1998).
   De politie probeert het over te nemen van de ouders, wanneer de Marokkaanse jongens betrokken raken in het criminele circuit. De politie pakt echter het gevolg (namelijk criminaliteit) in plaats van de oorzaak (de behoefte aan structuur en discipline) aan. In het project De Uitdaging krijgen Marokkaanse jongens de aandacht, discipline en structuur waar ze eigenlijk zo'n behoefte aan hebben.

Het onderzoek

Uit de vraagstelling van dit onderzoek naar De Uitdaging blijkt, dat het gaat om een evaluatieonderzoek. In evaluatieonderzoek wordt achteraf, na afloop van de gebeurtenissen, vastgesteld ofwel geëvalueerd hoe het een en ander is verlopen en hoe de betrokkenen de gebeurtenissen ervaren of waarderen. Evaluatievraagstellingen bevatten termen als: 'Wat is het resultaat of effect van, heeft ... geleid tot ...?' ('t Hart 1996: 81). Mijn vraagstelling was: 'Wat is de effectiviteit van het disciplineringsproject De Uitdaging op de criminaliteit van de Marokkaanse jongens die participeren in het project?' Mijn rapport is dus gebaseerd op een evaluatieonderzoek.
   Om de vraagstelling te kunnen beantwoorden is er - naast een intensieve literatuurverkenning - kwalitatief onderzoek gedaan. Door middel van open interviews en participerende observatie bij de betrokkenen van dit project, is op antropologisch verantwoorde wijze de effectiviteit van De Uitdaging bij Marokkaanse jongens gemeten. Het onderzoek heeft tussen maart 2000 en april 2001 plaatsgevonden op diverse locaties in Nederland. Er zijn interviews afgenomen bij de Landmacht in Bussum, de Marine in Amsterdam en de Luchtmacht in Woensdrecht. Tevens zijn er onder andere interviews gehouden bij ondersteunende instanties, zoals de politie, de jeugdhulpverlening Nieuwe Perspectieven, de reclassering en arbeidstoeleiding Keerpunt. Tenslotte zijn er rapporten en evaluatieverslagen van De Uitdaging ingezien.

'De Uitdaging'

In het project De Uitdaging werkten de Landmacht, de Marine en de Luchtmacht samen met verschillende instanties uit Amsterdam. Men ging er bij de opstelling van het project vanuit dat, als hulpverlenende instanties vanuit Amsterdam, zoals de reclassering, de politie, jeugdhulpverlening Nieuwe Perspectieven en arbeidsbureau Keerpunt 2000, samen zouden werken met medewerkers uit de krijgsmacht, er betere resultaten behaald konden worden. De hulpverlening uit Amsterdam zou zich richten op de emotionele kant van het project, terwijl de krijgsmacht zich richtte op de praktische kant, zoals het bijbrengen van discipline en het volgen van een opleiding.
   De doelstelling van de gemeente Amsterdam en van het Ministerie van Defensie was als volgt. De Gemeente en het Ministerie werken samen in een project dat erop is gericht bepaalde jongeren - die dreigen af te glijden naar of terug te vallen in de criminaliteit - perspectief te bieden op een volwaardige deelname aan het maatschappelijke leven. Daartoe wordt hen de gelegenheid geboden fysieke en sociale vaardigheden, werkstructuur en leerervaring op te doen en een gedeeltelijke vakopleiding te volgen in de gedisciplineerde setting van de militaire organisatie.
   De krijgsmacht heeft bij uitstek de faciliteiten en mogelijkheden hiervoor. De krijgsmacht biedt van oudsher discipline, structuur en regelmaat aan haar medewerkers. Tijdens De Uitdaging is daar ook gebruik van gemaakt. Zo werd in de eerste week van het project een bivakweek gegeven, waarin de jongens geconfronteerd werden met intensieve sportactiviteiten, het aanleren van een dagritme, het leren samenwerken en het stimuleren van de groepsvorming. Na de bivakweek begon het lesprogramma, waarbij de facetten van ritme, structuur en regelmaat doorgevoerd werden. Bovendien werden er bij het succesvol afronden van een vak diploma's aan de deelnemers uitgereikt. Het verstrekken van diploma's geeft de nodige erkenning aan deze jongens en stimuleert hun zelfvertrouwen. Een andere wijze om de jongens een gevoel van zelfvertrouwen te geven is - inherent aan de werkwijzen van de krijgsmacht - de groepsvorming. Het dragen van een militair pak bijvoorbeeld zorgde ervoor, dat de jongens zich niet meer als buitenstaanders voelden en ze op psychologisch verantwoorde wijze gedwongen werden zich aan te passen aan het regime.
   Een meespelende factor in het project was de stimulerende en enthousiaste begeleiding vanuit de krijgsmacht en de instanties in Amsterdam. De begeleiding heeft ertoe bijgedragen, dat de deelnemers positieve aandacht kregen, waar zo'n behoefte aan was. De begeleiding heeft er bewust voor gekozen geen aandacht te schenken aan cultuur en het criminele verleden van de deelnemers. Door de deelnemers als 'normale' mensen te benaderen en geen onderscheid te maken in cultuur of crimineel verleden hebben zij daarmee het stigmatiserende gevoel van 'het anders zijn' (in ieder geval tijdelijk) kunnen wegnemen.
   Om een beeld te geven van de methoden van De Uitdaging laat ik een respondent aan het woord.

De krijgsmacht is een zeer socialiserende factor. Bovendien leer je in het leger allerlei dingen tegen je zin in te doen. Doe je het niet, dan krijgt de hele groep straf. Daarmee breek je egoïsme af. Omgang met volstrekt andere mensen, je sociaal opstellen, samenwerkingscultuur en je schikken in het onvermijdelijke: dat is de krijgsmacht. Hetzelfde geldt voor discipline: er is een aantal regels en wetten, geschreven en ongeschreven, waar je je gewoon aan moet houden. En dat leer je bij een hoge drukketel als de krijgsmacht het beste.

Conclusie

Disciplinering heeft effect. Door de toegepaste discipline tijdens De Uitdaging kregen de deelnemers het dagritme (wat de maatschappij van haar burgers verlangt) terug. Tevens werd hen de structuur en regelmaat geboden, die zij zelf vaak jaren misten. Door de fysieke oefeningen ondervonden de deelnemers, dat er voor resultaat gewerkt moet worden. En tevens leerden zij, dat resultaat beloond wordt door het complimenteren door middel van een diploma. Tenslotte ondervonden zij door hun verblijf bij de krijgsmacht, wat de geldende normen en waarden zijn, waar de Nederlandse maatschappij voor staat. Dit staat in contrast met de hun bekende normen en waarden van het straatleven.
   Zonder de toegepaste discipline waren de bereikte resultaten aanzienlijk minder geweest. De deelnemers hadden noch enige regelmaat noch enige vorm van zelfdiscipline. Door hen daar aan het begin van het project mee te confronteren in de vorm van een bivakweek creëerden de begeleiders de bepalende sfeer van het gehele project. Zonder deze vorm van discipline waren de deelnemers waarschijnlijk in andere onderdelen van het project (zoals het volgen van de aangeboden vakken) minder succesvol geweest. De uiterlijke discipline van de krijgsmacht, zoals het dragen van een uniform, geeft tevens een extra stimulans aan de deelnemers om te participeren in het project en om resultaten te behalen door de aantrekkingskracht die Defensie heeft bij deze jongeren.
   Discipline, regelmaat en structuur zijn dé elementen die Marokkaanse delinquente jongens missen. Door het leven op straat, de invloed van vrienden en de slechte relatie met het thuisfront zijn deze jongens vaak op zichzelf aangewezen. Dit houdt vaak in, dat er geen ouderlijke controle meer over hen uitgevoerd wordt en zij betrekkelijk veel vrijheid genieten. Een verhoudingsgewijs groot percentage van deze Marokkaanse jongens komt vervolgens in aanraking met de politie door betrokkenheid in het criminele circuit.
   Door de deelneming aan het project De Uitdaging komen de Marokkaanse jongens in aanraking met de discipline die ze van huis uit gewend waren, maar door het leven op straat en de invloed van hun vrienden verloren hadden. Deze disciplinering maakt het mogelijk dat er door hen vakken en lessen gevolgd kunnen worden. Door het volgen en met positief resultaat afsluiten van deze vakken worden hun kansen in de maatschappij dermate veranderd, dat er na het project een baan of opleiding verkregen kan worden. Het volgen van een opleiding of het deelnemen aan de arbeidsmarkt gaat criminaliteit onder Marokkaanse jongens tegen. Disciplinering is bij deze jongens de cruciale factor om andere doelen die gerelateerd zijn aan het tegengaan van criminaliteit, te bereiken.
   Naast de toegepaste discipline hebben andere factoren ook een stempel op de uitvoering van De Uitdaging gedrukt. Door de Marokkaanse jongens op stimulerende wijze te benaderen werden de deelnemers gemotiveerd te breken met het verleden en een doel in het leven na te streven. Ook hier speelt discipline een rol, doordat discipline het doorzettingsvermogen van de Marokkaanse jongens stimuleert. Tevens is het element van positieve bekrachtiging, zoals het uitreiken van diploma's, hierbij ook van groot belang geweest, want het gaf de jongens het zelfvertrouwen waar het bij hen zo vaak aan schortte.
   Omdat er tijdens De Uitdaging door de krijgsmacht in samenwerking met hulpverlenende instanties elementen als discipline, aandacht, positieve bekrachtiging en een opleiding geboden werden, heeft dit project kunnen bijdragen aan een wending in het leven van de Marokkaanse deelnemers. De Uitdaging biedt de jongens de kans kennis te nemen van een ander leven en andere mogelijkheden. De conclusie van dit artikel en van mijn onderzoek is dan ook, dat het project De Uitdaging en de disciplinerende voorwaarden binnen het project voor Marokkaanse jongens effectief is.

Literatuur

- Angenent, H., 1997. Criminaliteit van allochtone jongeren: feiten, oorzaken en achtergronden. Baarn: Uitgeverij Intro.
- Bruinsma, M., 1998. 'Gesluierd de baan op.' Scriptie HBO Maatschappelijk Werk en Dienstverlening: Hogeschool van Utrecht.
- Hart, M. 't, 1996. Onderzoeksmethoden. Amsterdam: Boom.
- Gemert, F. van, 1998. Ieder voor zich: Kansen, cultuur en criminaliteit van Marokkaanse jongens. Amsterdam: Het Spinhuis.
- Pels, T., 1999. Opvoeding in Marokkaanse gezinnen in Nederland. Assen, Uitgeverij: Van Gorcum.
- Werf, S. van der, 1994. Allochtonen: Een inleiding. Bussum: Dick Countinho.